દરેક ખેડૂતનું ખેતર જ પ્રયોગશાળા છે, આઈસીએઆરના વડાએ રજૂ કર્યો નવો મોડેલ

આજ તક મુજબ, ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) ના મહાનિર્દેશક ડો. માંગી લાલ જાટે ખેતીમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને નવી તકનીકોનો સાચો લાભ મેળવવા માટે એક નવો અભિગમ રજૂ કર્યો છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે ખેતીમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને નવી તકનીકોનો વાસ્તવિક ફાયદો ત્યારે જ મળે છે જ્યારે તે સીધા ખેડૂતોના ખેતરો સુધી પહોંચે છે. દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે ઇન્ડિયા ટુડે ગ્રૂપ દ્વારા આયોજિત 'કિસાન તક ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સ 2૦૨૬' ના પ્રથમ દિવસે એટલે કે ૧૧ નવેમ્બરના રોજ તેમણે 'ખેતોં તક પહુંચતી પ્રયોગશાળા' સત્રને સંબોધિત કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમમાં તેમણે ખેતી અને વિજ્ઞાન વચ્ચેના સંબંધો અંગે વિસ્તારથી ચર્ચા કરી હતી.

કૃષિ અનુસંધાન અને શિક્ષા વિભાગ (DARE) ના સચિવ તેમજ ICAR ના મહાનિર્દેશક ડો. માંગી લાલ જાટે પોતાના સંબોધનમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ખેતીમાં સંશોધન અને ખેડૂતો વચ્ચે સતત સંવાદ થવો અત્યંત આવશ્યક છે. પ્રયોગશાળાઓમાં તૈયાર કરવામાં આવેલા ઉકેલો સીધા ખેડૂતો પર થોપી દેવાને બદલે તેમની વાસ્તવિક જરૂરિયાતો અને ખેતરોની સ્થિતિને સમજીને કામ કરવું પડશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે હવે માત્ર પ્રયોગશાળાઓને ખેતો સુધી પહોંચાડવાની જરૂર નથી, પરંતુ ખેતોને જ પ્રયોગશાળા બનાવવાની આવશ્યકતા ઊભી થઈ છે.

આ વિચારને સમજાવતા તેમણે કહ્યું કે દરેક ખેડૂતનું ખેતર એક લિવિંગ લેબોરેટરી અને લર્નિંગ લેબોરેટરી તરીકે વિકસિત કરવું પડશે. આનો અર્થ એ થાય કે ખેતરમાં થનારા પ્રયોગો, ખેડૂતોના પોતાના અનુભવો અને ત્યાંની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓમાંથી સતત શીખવાની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવે. તેમણે સ્વીકાર્યું કે કૃષિ ક્ષેત્રમાં એક્સટેન્શન એટલે કે કૃષિ સંશોધન અને તકનીકને ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયામાં ઘણો બદલાવ આવ્યો છે, પરંતુ તેમાં હજુ પણ સુધારાની ઘણી ગુણવંશિકતા બાકી છે. ખેતી સાથે જોડાયેલી નવી તકનીકોને ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવાની પદ્ધતિ ક્યારેય એકતરફી ન હોવી જોઈએ.

ડો. માંગી લાલ જાટે પોતાના વક્તવ્યમાં 'ડબલ લૂપ લર્નિંગ' (Double Loop Learning) ની વિભાવના પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે સમજાવ્યું કે ખેતીમાં માત્ર એકતરફી શીખવાની વ્યવસ્થા પૂરતી સાબિત થતી નથી. સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિકો પ્રયોગશાળાઓમાં સંશોધન કરે છે અને ત્યારબાદ તેના પરિણામો ખેડૂતો સુધી પહોંચાડે છે. પરંતુ આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ઘણી વખત એ જાણવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો નથી કે ખેડૂતની વાસ્તવિક જરૂરિયાત શું છે અને તેના ખેતરની સ્થિતિ કેવી છે.

ડબલ લૂપ લર્નિંગની પદ્ધતિમાં વૈજ્ઞાનિકો અને ખેડૂતો વચ્ચે સતત વાતચીત અને અનુભવોનું આદાન-પ્રદાન થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં વૈજ્ઞાનિકો ખેડૂતોની સમસ્યાઓને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને ખેડૂતો પણ નવા પ્રયોગો તેમજ તકનીકોથી મળેલા પોતાના અનુભવો સહિયારા કરે છે. આ રીતે સંશોધન અને ખેતી વચ્ચે બંને તરફથી શીખવાની પ્રક્રિયા સક્રિય રહે છે. ડો. જાટના મતે, પ્રયોગશાળા અને ખેતર એટલે કે લેબ અને લેન્ડને જોડતી સૌથી મહત્વની કડી આ જ પરસ્પર સંવાદ અને સહભાગિતા છે. આ પ્રકારના અભિગમથી કૃષિ અનુસંધાનને ખેડૂતોની વાસ્તવિક જરૂરિયાતો અનુસાર તૈયાર કરવામાં ઘણી મદદ મળી શકે છે.

આ સંબોધનમાં તેમણે ખેડૂત સમુદાયની સક્રિય ભાગીદારીને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે કૃષિ સાથે જોડાયેલા આવા મંચો ખેડૂતો અને નિષ્ણાતોને પોતાના અનુભવો એકબીજા સાથે વહેંચવાની તક પૂરી પાડે છે. આવા આયોજનોના માધ્યમથી ખેતીની વાસ્તવિક પડકારોને નજીકથી સમજવામાં અને તેના સચોટ ઉકેલો શોધવામાં મોટી મદદ મળે છે. તેમણે ઇન્ડિયા ટુડે ગ્રૂપ દ્વારા કરવામાં આવેલા આ સુંદર આયોજન બદલ અભિનંદન પાઠવ્યા હતા અને આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, દેશ અને દુનિયાભરના નિષ્ણાતો તથા ખેડૂતોનું એક જ મંચ પર એકત્ર થવું એ કૃષિ ક્ષેત્રની પ્રગતિ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.