MeitY દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવાના આદેશો આપવામાં આવતા નથી

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સને હટાવવા માટેના આદેશો (ટેકડાઉન ઓર્ડર) બહાર પાડતું નથી તેમ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયા દરમિયાન પત્રકારો, મીડિયા સંસ્થાઓ, કાર્ટૂનિસ્ટો અને રાજકીય વિવેચકોએ ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને X પર તેમની પોસ્ટ્સ, વીડિયો અને એકાઉન્ટ્સ પર પ્રતિબંધો આવતા હોવાની ફરિયાદો કરી છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, આ વરિષ્ઠ અધિકારીએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે, "અમે આ ટેકડાઉન મોકલી રહ્યા નથી. મેટાને પૂછો."

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર જ્યારે કોઈ કન્ટેન્ટ પ્રતિબંધિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે યુઝર્સને ઘણીવાર બહુ ઓછી માહિતી આપવામાં આવે છે. પ્લેટફોર્મ દ્વારા મળતા નોટિફિકેશનમાં અવારનવાર માત્ર એટલું જ લખેલું હોય છે કે સરકાર અથવા કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓના વિનંતીના આધારે ભારતમાં એક્સેસ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. કંપનીઓ દ્વારા આવી કેટલી પ્રતિબંધિત વિનંતીઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે તેનો કોઈ એકત્રિત ડેટા ઉપલબ્ધ નથી. ધers Hindu ના અહેવાલ મુજબ, યુઝર્સને ઘણીવાર "તમારી પોસ્ટ ભારતમાં ઉપલબ્ધ નથી" એવા સંદેશાઓ જોવા મળે છે, જ્યારે અન્ય કિસ્સાઓમાં ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (ઇન્ટરમીડિયરી ગાઇડલાઇન્સ એન્ડ ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) રૂલ્સ, ૨૦૨૧ હેઠળ અમલમાં આવેલી ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ દ્વારા એક્સેસ મર્યાદિત હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.

આ પ્રકારની વિનંતીઓ પ્લેટફોર્મ સુધી પહોંચવાનો મુખ્ય માર્ગ 'સહયોગ પોર્ટલ' હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પોર્ટલ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જે સરકારી એજન્સીઓ અને પોલીસની વિનંતીઓને ઓનલાઇન ઇન્ટરમીડિયરીઝ સુધી પહોંચાડે છે. આ પોર્ટલના ટીકાકારો લાંબા સમયથી એવી દલીલ કરી રહ્યા છે કે તે સરકારી અધિકારીઓને ઔપચારિક બ્લોકિંગ માટેના નિયમોના વગર કન્ટેન્ટ હટાવવાનો આદેશ આપવાની મંજૂરી આપે છે. આ વિનંતીઓ IT એક્ટની કલમ ૭૯(૩)(b) અને IT રૂલ્સ, ૨૦૨૧ ના નિયમ ૩(૧)(d) હેઠળ મોકલવામાં આવે છે, જે પ્લેટફોર્મની જવાબદારી અને ગેરકાયદેસર કૃત્યો માટેની માહિતી અંગેની તેમની જવાબદારીઓ સાથે સંબંધિત છે.

તેનાથી વિપરીત, IT એક્ટની કલમ ૬૯A એ એકમાત્ર જોગવાઈ છે જેના હેઠળ MeitY બ્લોકિંગ નિર્દેશો આપે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૧૫ ના શ્રેયા સિંઘલ ચુકાદામાં કલમ ૬૯A ને માન્ય રાખી હતી કારણ કે તેમાં સુરક્ષાત્મક પગલાં સામેલ છે: આદેશોમાં કારણો નોંધવા જરૂરી છે, અસરગ્રસ્ત પક્ષને સુનાવણીનો તક મળવી જોઈએ અને એક સમીક્ષા સમિતિ નિર્ણયોની દેખરેખ રાખે છે. જોકે, સહયોગ નોટિસ અલગ માર્ગે મુસાફરી કરે છે. X (અગાઉનું ટ્વિટર) એ કર્ણાટક હાઈકોર્ટમાં પડકાર ફેંકેલા કેસમાં સહયોગ પોર્ટલને "સેન્સરશિપ પોર્ટલ" તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. X એ દલીલ કરી હતી કે કલમ ૭૯(૩)(b) માત્ર એવા સંજોગો નક્કી કરે છે જેમાં પ્લેટફોર્મ તેની સુરક્ષા ગુમાવે છે અને તે બ્લોક કરવાની કોઈ સત્તા આપતી નથી. X ના દસ્તાવેજો મુજબ, ગૃહ, સંરક્ષણ, રેલવે અને નાણા મંત્રાલયોના અધિકારીઓ તેમજ ૩૦ થી વધુ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પોલીસ અધિકારીઓને આ પોર્ટલ દ્વારા નોટિસ મોકલવા માટે અધિકૃત કરવામાં આવ્યા હતા.

સરકારની પોતાની રજૂઆતોમાં ઓછામાં ઓછો એક દુરુપયોગ સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. ટેલંગાણામાં રેલવે ટ્રેક પર ગાડી ચલાવતી મહિલાનો વાયરલ વીડિયો દૂર કરવા માટે ઇન્ડિયન રેલવે દ્વારા X ને આપવામાં આવેલી નોટિસ કાયદાકીય સત્તાઓની મર્યાદા બહાર હતી, જોકે સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ તેને "એક અલગ ઘટના" ગણાવી હતી. કેન્દ્ર સરકારે પોર્ટલનો બચાવ કરતા તેને "શુદ્ધ વહીવટી" સાધન ગણાવ્યું છે જે "ન તો કન્ટેન્ટ હટાવવાનું ફરજિયાત બનાવે છે કે ન તો દંડ લાદે છે". હાઈકોર્ટે પણ આ વાત સાથે સહમતિ દર્શાવી હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં હાઈકોર્ટે X ની અરજી ફગાવી દીધી હતી અને પોર્ટલને "જાહેર હિતનું સાધન" ગણાવ્યું હતું, જે સામે X એ અપીલ કરી છે.

સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ ના ચુકાદાના એક મહિના પછી, MeitY એ નોટિસ કોણ મોકલી શકે છે તે અંગેની ટીકાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નિયમ ૩(૧)(d) માં સુધારો કર્યો હતો. હવે કન્ટેન્ટ હટાવવાની જાણકારી કે નોટિસ કેન્દ્ર અથવા રાજ્યમાં જોઈન્ટ સેક્રેટરી અથવા સમાન અધિકારી, અથવા જ્યાં જોઈન્ટ સેક્રેટરીનું પદ ન હોય ત્યાં ડાયરેક્ટર સ્તરના અધિકારી, અથવા ડેપ્યુટી ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ (DIG) રેન્કના પોલીસ અધિકારી દ્વારા જ આપી શકાય છે. સેક્રેટરી સ્તરના અધિકારીએ દર મહિને દરેક જાણકારીની સમીક્ષા કરવી આવશ્યક છે. આ સુરક્ષાત્મક પગલાંનું પરીક્ષણ ઓક્ટોબર મહિનામાં થયું હતું, જ્યારે પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે મેટાને આપવામાં આવેલી ૨૧ ઓગસ્ટની નોટિસ રદ કરી દીધી હતી, જેણે હરિયાણા ૨૪ ન્યૂઝ નેટવર્ક પ્રાઇવેટ લિમિટેડનું ફેસબુક પેજ બ્લોક કર્યું હતું. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે નોટિસ DIG રેન્કથી નીચેના અધિકારી દ્વારા આપવામાં આવી હતી અને ફરજિયાત માસિક સમીક્ષા થઈ હોવાનું પણ દેખાતું નહોતું. કોર્ટે એવો પણ આદેશ આપ્યો કે યુઝર્સને પણ ટેકડાઉન નોટિસની નકલ મળવી જોઈએ જેથી તેઓ બ્લોક સામે પડકાર કરી શકે.

SFLC.in ના સ્થાપક અને ટેકનોલોજી વકીલ મિશી ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે, "ભારત અભૂતપૂર્વ પ્રમાણમાં ઓનલાઇન ટેકડાઉન્સ જોઈ રહ્યું છે. પ્લેટફોર્મ્સ ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ્સ અથવા સરકારી વિનંતીઓનો વાંક કાઢે છે. હવે જો સરકાર આ આદેશો આપી રહી નથી, તો કોણ આપી રહ્યું છે? યુઝર્સ પાસેથી એ અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં કે તેઓ તેમની સ્પીચ કોણે સેન્સર કરી, કયા આધારે કરી અને તેને કેવી રીતે પડકારી શકાય તે જાણવા માટે આ નકારની ભૂલભૂલામણીમાં ફસાયેલા રહે. આ અપારદર્શિતા જવાબદારીને અશક્ય બનાવે છે."

SFLC.in ના ફ્રી સ્પીચ ટ્રેકર દ્વારા છેલ્લા ૨૯ દિવસમાં કન્ટેન્ટ અને એકાઉન્ટ પ્રતિબંધોના કુલ ૩૫૧ કિસ્સાઓ નોંધવામાં આવ્યા છે. આમાંથી ૨૩ કિસ્સાઓ કલમ ૭૯(૩)(b) હેઠળની કાયદેસરની વિનંતીઓ સાથે સંકળાયેલા હતા, જ્યારે ૧૧ કિસ્સાઓ IT રૂલ્સ, ૨૦૨૧ ના નિયમ ૪(૪) હેઠળની વિનંતીઓ સાથે સંકળાયેલા હતા. છેલ્લા એક મહિનામાં, SFLC ની રાઈટ્સલાઈન હેલ્પલાઈનને કન્ટેન્ટ પ્રતિબંધોના ૨૮ કિસ્સાઓ મળ્યા છે. ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશનના સ્થાપક અપાર ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે, "MeitY એ સેન્સરશિપને એટલી કાર્યક્ષમ બનાવી દીધી છે કે તેને હવે ચોક્કસ આદેશ આપવાની જરૂર પણ નથી. IT રૂલ્સ, ૨૦૨૧ અને તેની એડવાઈઝરીઝ મેટા પાસે આ કામ કરાવી રહી છે. છેલ્લા એક મહિનામાં જ, ઇન્સ્ટાગ્રામ યુઝર્સ તરફથી એકાઉન્ટ અને કન્ટેન્ટ પ્રતિબંધોના કારણે મદદ માટે ૬૭ વિનંતીઓ મળી છે."

ધ ડેલી પોલીસ દ્વારા છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં આશરે ૩૦૦ ટેકડાઉન વિનંતીઓ બહાર પાડવામાં આવી છે, જેમાંથી મોટાભાગની પ્લેટફોર્મ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી છે, ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ.