ધરપકડના ૨૪ કલાકના નિયમનું ઉલ્લંઘન કરનાર પોલીસ સામે સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો આદેશ

ટીવી૯ ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવાર, ૪ નવેમ્બરના રોજ ધરપકડ અને અટકાયત સંદર્ભે એક મહત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે. સાત મુદ્દાના આ નિર્ણયમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ૨૪ કલાકના નિયમનું ઉલ્લંઘન થઈ શકશે નહીં. ન્યાયાધીશ ઉજ્જલ ભુયાનની બેન્ચે જણાવ્યું કે જો ૨૪ કલાકના નિયમનો ભંગ થાય તો આરોપીને તાત્કાલિક મુક્ત કરવા પડશે અને કોર્ટે મેજિસ્ટ્રેટ માટે પણ મહત્વની માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું છે કે આર્ટિકલ ૨૨(૨) હેઠળ નિર્ધારિત ૨૪ કલાકનો સમયગાળો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા છીનવાઈ જાય અને તેને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે ત્યારથી શરૂ થશે, નહીં કે તેની ઔપચારિક ધરપકડ નોંધાય ત્યારથી. પોલીસ સર્ચ, જપ્તી કે પૂછપરછના નામે ઔપચારિક ધરપકડ મોડી કરીને આ સમયગાળો લંબાવી શકશે નહીં. અટકાયત પછી કોર્ટમાં રજૂ કર્યા વગર પોલીસ હવે વ્યક્તિને લાંબી પૂછપરછ માટે રાખી શકશે નહીં અને ૨૪ કલાકની મર્યાદા વટાવવા માટેનું કોઈ કારણ માન્ય રહેશે નહીં.

ન્યાયાધીશ ભુયાન અને અતુલ એસ. ચંદુરકરની બેન્ચે જણાવ્યું કે ૨૪ કલાકના સમયગાળાને માત્ર ઔપચારિક ધરપકડના સમયથી જ શરૂ થતો ગણવો તે બંધારણના આર્ટિકલ ૨૨(૨) અને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૫૬ ની જોગવાઈઓની વિરુદ્ધ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના મતે, વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાનો ૨૪ કલાકનો સમયગાળો હવે ઔપચારિક ધરપકડના સમયે નહીં પરંતુ અટકાયતના સમયે શરૂ થાય છે અને અટકાયત તથા ધરપકડ વચ્ચે કૃત્રિમ તફાવત ઊભો કરવાનો કોઈપણ પ્રયાસ બંધારણીય રીતે અસ્વીકાર્ય છે.

કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પૂછપરછ કે અન્ય કોઈપણ પ્રશ્નોને આમાંથી બહાર રાખી શકાશે નહીં અને ૨૪ કલાકની અંદર જ બધું જ આવી જાય છે. ભારતના બંધારણનું આર્ટિકલ ૨૨(૨) અટકાયત અને ધરપકડ સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓનું વિગતવાર વર્ણન પૂરું પાડે છે. જો પોલીસ આ જોગવાઈનું ઉલ્લંઘન કરે તો કોર્ટને કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની સત્તા છે, જેમાં પોલીસ સામે વિભાગીય કાર્યવાહી અને ઘણા કિસ્સાઓમાં પોલીસ અથવા સરકાર પર દંડનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતાની કલમ ૧૨૭(૨) મુજબ, દોષિત પોલીસ અધિકારીને એક વર્ષ સુધીની કેદ અને ૫,૦૦૦ નો દંડ થઈ શકે છે. ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતાની કલમ ૧૨૭(૩) મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિને ગેરકાયદેસર રીતે ૩ દિવસ કે તેથી વધુ સમય માટે અટકાયતમાં રાખવામાં આવે, તો કોર્ટ દોષિત પોલીસ અધિકારીને ૩ વર્ષ સુધીની કેદ અને ૧૧,૦૦૦ નો દંડ ફટકારી શકે છે. તાજેતરના એક ચુકાદામાં ઉત્તર પ્રદેશ હાઈકોર્ટે જણાવ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિને એક દિવસ માટે પણ ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં રાખવામાં આવે તો પોલીસને ૩૫,૦૦૦ નો દંડ કરવામાં આવશે. આ વર્ષે અટકાયત સાથે જોડાયેલા કેસોમાં યુપી પોલીસને ૨.૭ મિલિયન નો દંડ કરવામાં આવ્યો છે.