ભારતમાં ખેતી અને સૌર ઊર્જાના સમન્વય માટે ઇઝરાયેલી રાજદૂતનો નવો અભિગમ

ભારતમાં વધતી જતી સૌર ઊર્જાની માંગ અને કૃષિ જમીન પરના દબાણ વચ્ચે ઇઝરાયેલના ભારતમાં રાજદૂત રૂવેન અઝારે એક મહત્વપૂર્ણ ઉકેલ રજૂ કર્યો છે. ઇન્ડિયા ટુડે ગ્રુપ દ્વારા આયોજિત 'કિસાન તક ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સ'માં સંબોધન કરતા અઝારે જણાવ્યું હતું કે, 'એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ' નામની ટેકનોલોજી દ્વારા ખેડૂતો એક જ જમીન પર પાક ઉગાડવાની સાથે સાથે સૌર ઊર્જાનું ઉત્પાદન પણ કરી શકે છે. નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે આયોજિત આ બે દિવસીય પરિષદમાં તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, આ પદ્ધતિથી ભારત પોતાની ખાદ્ય સુરક્ષા અને ઊર્જા સુરક્ષા બંને લક્ષ્યાંકોને એકસાથે સિદ્ધ કરી શકે છે.

ઇઝરાયેલી રાજદૂતના જણાવ્યા અનુસાર, આ નવીન ટેકનોલોજી દ્વારા ૫૦થી વધુ પ્રકારના પાકોને સૌર પેનલ્સની નીચે સુરક્ષિત રીતે ઉગાડી શકાય છે. આ અભિગમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખેતીલાયક જમીનને સૌર પ્રોજેક્ટ્સ માટે ગુમાવ્યા વિના વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો છે. અઝારે ચેતવણી આપી હતી કે જો સૌર ફાર્મ્સનો અનિયંત્રિત વિસ્તાર વધશે, તો જમીનના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે અને ખેડૂતો પાક લેવાને બદલે પોતાની જમીન વીજ ઉત્પાદન માટે ભાડે આપવા તરફ પ્રેરાઈ શકે છે. સ્પેનના એન્ડાલુસિયામાં ૨૦૨૫માં થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનનું ઉદાહરણ આપતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે, સૌર પ્રોજેક્ટ્સને કારણે હજારો ઓલિવના વૃક્ષોને નુકસાન થતા ખેડૂતોમાં રોષ જોવા મળ્યો હતો. એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ આ પ્રકારના સંઘર્ષને ટાળીને ખેડૂતો માટે આવકનો વધારાનો સ્ત્રોત ઊભો કરે છે.

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB)ના ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના અહેવાલ મુજબ, ભારતે પહેલેથી જ આ દિશામાં પગલાં લેવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ સુધીમાં દેશમાં ૩૬ કાર્યરત પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા ૩૭.૫૪ મેગાવોટ વીજળીનું ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, સરકાર દ્વારા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોલર એનર્જી અને ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સહયોગથી 'સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ફોર એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ'ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જ્યારે અન્ય ૧૦ પ્રોજેક્ટ્સ હાલમાં પાયલોટ તબક્કામાં છે. ભારતમાં આવાસ અને માળખાકીય સુવિધાઓ માટે પહેલેથી જ કૃષિ જમીનનું ડાયવર્ઝન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે નવીનીકરણીય ઊર્જા માટે થતું ડાયવર્ઝન આ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

ઇઝરાયેલ પોતે પણ આ ટેકનોલોજીમાં અગ્રેસર છે. ઇઝરાયેલમાં જમીનની અછત, મર્યાદિત ફળદ્રુપ જમીન અને પાણીના ઓછા સ્ત્રોતો હોવા છતાં, દેશની ઊર્જા અને કૃષિ મંત્રાલયોએ ૨૦૨૨માં રાષ્ટ્રવ્યાપી પાયલોટ પહેલ શરૂ કરી હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ સુધીમાં ત્યાં ૧૪૦થી વધુ સાઇટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ઇઝરાયેલ દ્વારા વિકસિત આ ટેકનોલોજીનું પરીક્ષણ જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા, ઇટાલી અને ગ્રીસ જેવા દેશોમાં પણ કરવામાં આવ્યું છે, જ્યાં ગ્રીનહાઉસમાં પાક ઉગાડવાની સાથે વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં સફળતા મળી છે. આ પરિષદમાં ૧૨ નવેમ્બરના રોજ સાંજે ૮ વાગ્યે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ સંબોધન કરવાના છે.

ઇઝરાયેલ મધ્ય પૂર્વમાં આવેલો એક દેશ છે જે તેની અદ્યતન કૃષિ અને ટેકનોલોજી માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે. દેશની ભૌગોલિક સ્થિતિ શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક હોવાને કારણે, ત્યાંના વૈજ્ઞાનિકોએ પાણીના કરકસરયુક્ત ઉપયોગ અને જમીનની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા વચ્ચે ખેતી કરવા માટે અનેક નવીન પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે. ઇઝરાયેલની આ ટેકનોલોજીકલ સિદ્ધિઓ હવે વૈશ્વિક સ્તરે ટકાઉ વિકાસ માટે મોડેલ તરીકે જોવામાં આવે છે.