કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ફેમિલી પેન્શન માટેની પાત્રતાના નિયમો સ્પષ્ટ કર્યા

કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારી અથવા પેન્શનરના મૃત્યુ પછી ફેમિલી પેન્શન મેળવવા માટે કોણ પાત્ર છે, તે અંગે સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે. આ મેમોરેન્ડમમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ક્યારે બાળકો પાત્ર બને છે અને કઈ પરિસ્થિતિઓમાં આશ્રિત માતા-પિતા અને ભાઈ-બહેનો ફેમિલી પેન્શન મેળવી શકે છે.

નિયમો અનુસાર, ફેમિલી પેન્શન એક જ સમયે પરિવારના તમામ સભ્યોને ચૂકવવામાં આવશે નહીં. સામાન્ય રીતે, કાયદેસર રીતે લગ્ન કરેલા surviving spouse (જીવનસાથી) પ્રથમ વ્યક્તિ હોય છે જે ફેમિલી પેન્શન મેળવવા માટે હકદાર છે. આમાં સેન્ટ્રલ સિવિલ સર્વિસીસ (પેન્શન) રૂલ્સ, ૨૦૨૧ ના નિયમ ૫૦ હેઠળ નિર્ધારિત શરતોને આધીન, નિવૃત્તિ પછીના લગ્ન દ્વારા પાત્ર થયેલા જીવનસાથીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

દત્તક લીધેલા અથવા સાવકા બાળકો પણ ફેમિલી પેન્શન માટે પાત્ર છે તેમ ઓફિસ મેમોરેન્ડમમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. જોકે, તેઓ ત્યારે જ પાત્ર બને છે જ્યારે મૃત કર્મચારીના જીવનસાથીનું મૃત્યુ થાય અથવા જીવનસાથીને મળતું પેન્શન બંધ થઈ જાય. આ નિયમો સરકારી કર્મચારીઓ અથવા પેન્શનરોના મૃત્યુ અથવા નિવૃત્તિ પછી જન્મેલા બાળકોને પણ લાગુ પડે છે.

પાત્ર બાળકોને મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે અને તેમની પાત્રતા એક નિર્ધારિત ક્રમમાં તપાસવામાં આવે છે. પ્રથમ શ્રેણીમાં ૨૫ વર્ષ સુધીની ઉંમરના બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. આ શ્રેણીના બાળકો તેમના જન્મના ક્રમ મુજબ પાત્ર બને છે. ૨૫ વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ થતા, લગ્ન થતા અથવા આજીવિકા મેળવતા, જે વહેલું હોય તે સમયે તેમની પાત્રતા સમાપ્ત થઈ જાય છે.

જો પ્રથમ શ્રેણીમાં કોઈ પાત્ર બાળક ન હોય અથવા તમામ બાળકો અપાત્ર થઈ ગયા હોય, તો બીજી શ્રેણી હેઠળ શારીરિક અથવા માનસિક વિકલાંગતા ધરાવતા બાળકો તેમના જન્મના ક્રમ મુજબ પાત્ર બને છે. તેઓ જ્યાં સુધી આજીવિકા મેળવવાનું શરૂ ન કરે ત્યાં સુધી ફેમિલી પેન્શન મેળવી શકે છે. તેમના કિસ્સામાં લગ્ન થવાથી પાત્રતા પર કોઈ અસર પડતી નથી.

જ્યારે પ્રથમ અને બીજી બંને શ્રેણીના તમામ બાળકોની ગેરહાજરીમાં અથવા અપાત્રતાના કિસ્સામાં, ત્રીજી શ્રેણી હેઠળ અપરિણીત, વિધવા અને છૂટાછેડા લીધેલી પુત્રીઓ તેમના જન્મના ક્રમ મુજબ પાત્ર બને છે. આ માટે શરત એ છે કે જ્યારે તેમના માતા-પિતા જીવિત હતા ત્યારે તેઓ તેમના પર આશ્રિત હતા અને જ્યારે ફેમિલી પેન્શન ચૂકવવાપાત્ર હોય ત્યારે તેઓ આજીવિકા મેળવતા ન હોય. તેમની પાત્રતા લગ્ન, પુનઃલગ્ન અથવા આજીવિકા મેળવવા સુધી, જે વહેલું હોય ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે.

મહિલા સરકારી કર્મચારી અથવા પેન્શનરના કિસ્સામાં જો વૈવાહિક મતભેદ હોય, તો તે નિર્ધારિત શરતોના પાલન સાથે ફેમિલી પેન્શન મેળવવા માટે પોતાના બાળકોને નોમિનેટ કરી શકે છે. ન્યાયિક અલગ થવાની (judicial separation) સ્થિતિમાં, ન્યાયિક રીતે અલગ થયેલા જીવનસાથી પહેલા પાત્ર બાળકોને ફેમિલી પેન્શન ચૂકવવામાં આવે છે. બાળકોની પાત્રતા સમાપ્ત થયા પછી જ અલગ થયેલા જીવનસાથીને પેન્શન ચૂકવવામાં આવી શકે છે.

ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં, એક વિધવા સ્ત્રી અન્ય મૃત પત્નીના પાત્ર બાળકો સાથે ફેમિલી પેન્શન મેળવી શકે છે. પેન્શન નિયમો હેઠળના નિયમ ૫૦(૮)(e) થી (g) મુજબ, આ જોગવાઈ અન્ય મૃત પત્ની, છૂટાછેડા લીધેલી પત્ની અથવા શૂન્ય (void) કે રદબાતલ (voidable) લગ્નમાંથી થયેલા પાત્ર બાળકો સાથે જીવિત વિધવાને પેન્શન ચૂકવવાની મંજૂરી આપે છે. આ જોગવાઈ ચોક્કસ કૌટુંબિક સંજોગોને આવરી લે છે અને પેન્શન નિયમો હેઠળ નિર્ધારિત શરતોને આધીન છે.