કાર્તા માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે સંયુક્ત HUF જમીન વેચી શકતા નથી

હિન્દુ અવિભાજિત કુટુંબ (HUF) ના વડા એટલે કે કાર્તા, જો સંયુક્ત પૂર્વજોની મિલકત માત્ર પોતાના અંગત લાભ માટે વેચવાનો પ્રયાસ કરે, તો અન્ય પરિવારના સભ્યો તેને સ્વીકારવા માટે મજબૂર નથી અને તેઓ આ વેચાણને રદબાતલ ગણાવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના એક ચુકાદામાં આ મહત્વપૂર્ણ બાબત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલેલા એક કેસમાં કુટુંબના વડા પર આરોપ હતો કે તેમણે પૂર્વજોની સંયુક્ત જમીનોમાંથી મળેલા નાણાંનો ઉપયોગ કરીને વધુ જમીન ખરીદી હતી અને તેમાંથી અમુક જમીન તેમના નાના પુત્રને વેચી દીધી હતી. જ્યારે અન્ય ભાઈઓ મોટા થયા ત્યારે તેમણે આ નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો અને અંતે આ કેસમાં આંશિક વિજય મેળવ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે જમીનના કેટલાક વેચાણ વ્યવહારો અમાન્ય હતા કારણ કે તે સંયુક્ત મિલકત હતી જે કુટુંબની સંયુક્ત આવકમાંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવી હતી. જોકે, કેટલીક જમીનો નાના પુત્રને યોગ્ય રીતે આપવામાં આવી હતી કારણ કે તેના પિતાએ તે પોતાના નાણાંથી ખરીદી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે, "સાચી જરૂરિયાતની ગેરહાજરીમાં એક સહ-વારસદાર (coparcener) ના પક્ષમાં કરવામાં આવેલી મિલકતની ફેરબદલી અન્ય સભ્યોને બંધનકર્તા હોઈ શકે નહીં." આનો અર્થ એ છે કે જો પરિવારનો કોઈ એક સભ્ય સંયુક્ત પૂર્વજોની મિલકતનું સંચાલન માત્ર પોતાના ફાયદા માટે કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, તો અન્ય સભ્યો તેને સ્વીકારવા માટે બંધાયેલા નથી અને તેઓ કોર્ટમાં તેને પડકારી શકે છે. જો આ વ્યવહાર કુટુંબના સમગ્ર હિતમાં અથવા કોઈ માન્ય કારણ માટે કરવામાં આવ્યો હોય, તો જ તે માન્ય ગણાય.

સુપ્રીમ કોર્ટના એડવોકેટ ઓન રેકોર્ડ વિશાલ ગેહરાના જણાવ્યા અનુસાર, કોર્ટનું આ અવલોકન હિન્દુ અવિભાજિત કુટુંબના પરંપરાગત મિતાક્ષરા પદ્ધતિ અને કાર્તાની મર્યાદિત સત્તાઓમાંથી ઉતરી આવે છે. ગેહરાના જણાવે છે કે કાર્તા એ સંયુક્ત મિલકતના મેનેજર અને રક્ષક છે, નહીં કે તેના સંપૂર્ણ માલિક. મિલકત વેચવાની તેમની સત્તા મર્યાદિત છે અને તે માત્ર કાયદેસરની જરૂરિયાતો માટે, મિલકતના હિતમાં અથવા આવશ્યક ફરજો બજાવવા માટે જ કરી શકાય છે.

ચુકાદાના પેરાગ્રાફ ૩૩ માં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે આ જરૂરિયાત સ્પષ્ટપણે સાબિત થવી જોઈએ. વેચાણ દસ્તાવેજોમાં કરવામાં આવેલા અસ્પષ્ટ અથવા વ્યાપક નિવેદનો સહમત ન થતા સહ-વારસદારોને બંધનકર્તા બનાવવા માટે પૂરતા નથી. હિન્દુ કાયદા મુજબ સંયુક્ત પૂર્વજોની મિલકત વેચવા માટે બે શરતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. પ્રથમ, સંયુક્ત મિલકત વેચવાની જરૂરિયાત વાસ્તવિક હોવી જોઈએ અને તે પરિવારના દેવા, તબીબી સારવાર, આવશ્યક ભરણપોષણ, આશ્રિતોના લગ્ન, મિલકતના નુકસાનને અટકાવવા અથવા મિલકતના હિતમાં હોય તેવા વ્યવહારો સુધી મર્યાદિત હોવી જોઈએ.

બીજું, જ્યારે મિલકતની ફેરબદલીને પડકારવામાં આવે છે, ત્યારે જે વ્યક્તિને મિલકતમાંથી વંચિત રાખવામાં આવી છે (આ કેસમાં મોટા ભાઈઓ) તેના પર એ સાબિત કરવાની જવાબદારી રહે છે કે કાં તો વાસ્તવિક જરૂરિયાત હતી અથવા તેણે યોગ્ય તપાસ કરી હતી અને પ્રાપ્ત માહિતી પર સમજદારીપૂર્વક કામ કર્યું હતું. ગેહરાના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે મિલકત કોઈ એક સહ-વારસદારના પક્ષમાં વેચવામાં આવે છે, ત્યારે હિન્દુ સિદ્ધાંતો વધુ કડક રીતે લાગુ પડે છે. આ કેસમાં પિતાએ સંયુક્ત કુટુંબની જમીનો નાના પુત્રને વેચી હતી, જેનાથી મોટા પુત્રો વંચિત રહ્યા હતા.

આ કેસમાં જમીનના ૭૦ થી વધુ ટુકડાઓ હતા અને પિતાએ બધી જ જમીન પોતાના ભંડોળથી ખરીદી નહોતી. કોર્ટે વ્યવહારો અને ખરીદીના રેકોર્ડ તેમજ અન્ય પુરાવાઓની તપાસ કરી અને પિતાના પોતાના ભંડોળથી ખરીદાયેલી જમીનોને સંયુક્ત જમીનોથી અલગ કરી હતી. કોર્ટે વ્યવહારોની વસ્તુવાર તપાસને મંજૂરી આપી હતી, જેમાં માત્ર એવા જ વ્યવહારોને માન્ય રાખવામાં આવ્યા હતા જે જરૂરિયાતના પુરાવા દ્વારા સમર્થિત હતા અને જ્યાં પુરાવાનો અભાવ હતો ત્યાં પડકાર આપનાર સહ-વારસદારને બંધનકર્તા ન રાખવાનો નિર્ણય લીધો હતો.

વિશાલ ગેહરાના ઉમેરે છે કે, "પુત્રને કાર્તા દ્વારા કરવામાં આવતું વેચાણ સ્વાર્થ કે છૂપા વ્યવહારો માટે સંવેદનશીલ હોઈ શકે છે અને તેથી તેની વધુ કડક તપાસની જરૂર છે." સેરોજ ઝા, જેઓ સારાફ એન્ડ પાર્ટનર્સના સિનિયર પાર્ટનર છે, તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો આવક પેદા કરતી પૂર્વજોની મિલકતમાંથી આવકનો ઉપયોગ અન્ય મિલકતો મેળવવા માટે કરવામાં આવે, તો તેનો લાભ તમામ કાયદેસરના વારસદારોને મળવો જોઈએ. ઝાના જણાવ્યા મુજબ, જો કોઈ મિલકતની માલિકીમાં આવક પેદા કરતી પૂર્વજોની મિલકતમાંથી આંશિક ભંડોળ અને આંશિક રીતે અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા ફાળો આપવામાં આવ્યો હોય, તો પૂર્વજોની મિલકતમાંથી મળેલા ફાળા જેટલા હિસ્સા માટે તે તમામ કાયદેસરના વારસદારોના હિતમાં રહેશે.