રિઝર્વ બેંકની ૨૩૯ અબજ ડોલરની ફોરવર્ડ પોઝિશન રૂપિયાના વધારાને મર્યાદિત કરશે

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ની ફોરવર્ડ માર્કેટમાં ૨૩૯ અબજ ડોલરની નેટ શોર્ટ પોઝિશન આગામી સમયમાં ભારતીય રૂપિયાના મૂલ્યમાં થનારા વધારાને મર્યાદિત કરી શકે છે. આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંકના ઈકોનોમિક રિસર્ચ રિપોર્ટ મુજબ, વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPI) ના પ્રવાહમાં નવેમ્બર મહિના દરમિયાન સુધારો જોવા મળ્યો છે, જેણે ભારતીય બજાર પ્રત્યે રોકાણકારોના સેન્ટિમેન્ટને સકારાત્મક બનાવ્યું છે. તેમ છતાં, આરબીઆઈની ફોરવર્ડ બુકની સ્થિતિ રૂપિયાના મૂલ્યમાં થનારા મોટા ઉછાળાને અટકાવવાનું કામ કરશે.

સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીના આંકડા મુજબ, આરબીઆઈની ફોરવર્ડ બુકમાં ૨૩૯ અબજ ડોલરની નેટ ડોલર શોર્ટ પોઝિશન નોંધાઈ છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે જ્યારે બાય-સેલ સ્વેપ પરિપક્વ થશે, ત્યારે આરબીઆઈને ડોલર પૂરા પાડવાની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા પૂરી કરવી પડશે. આ માટે કેન્દ્રીય બેંકને મૂડી પ્રવાહમાં સુધારો થતાં જ ડોલર એકત્રિત કરવા પડશે, જે રૂપિયાના મૂલ્યમાં થનારા વધારાને મર્યાદિત કરશે. રિપોર્ટ અનુસાર, આ ૨૩૯ અબજ ડોલરની પોઝિશનમાંથી ૪૦ અબજ ડોલર એક વર્ષની અંદર, ૫૬ અબજ ડોલર એકથી ત્રણ વર્ષમાં અને બાકીના ૧૪૩ અબજ ડોલર ત્રણથી પાંચ વર્ષમાં પરિપક્વ થશે. લાંબા ગાળાની આ પોઝિશન્સ મુખ્યત્વે એફસીએનઆર (બી) સ્કીમ સાથે જોડાયેલી છે.

આ મોટી નેગેટિવ ફોરવર્ડ બુકનો અર્થ એ છે કે આરબીઆઈએ સ્વેપ પરિપક્વ થાય ત્યારે પોતાની જવાબદારીઓ પૂરી કરવા માટે ડોલર એકત્રિત કરવા પડશે. પરિણામે, મૂડી પ્રવાહમાં થતો કોઈપણ વધારો આરબીઆઈ દ્વારા શોષી લેવામાં આવશે, જે ડોલર સામે રૂપિયાના ઘટાડાને મર્યાદિત રાખશે. આ ઉપરાંત, આ મોટી ફોરવર્ડ પોઝિશન આરબીઆઈની સ્પોટ માર્કેટમાં ડોલર વેચવાની ક્ષમતાને પણ મર્યાદિત કરે છે, કારણ કે વધારાના બાય-સેલ સ્વેપ દ્વારા આવા વેચાણને સ્ટરિલાઈઝ કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત છે. આગામી થોડા વર્ષોમાં કેન્દ્રીય બેંકનું મુખ્ય ધ્યાન પોતાની ફોરવર્ડ બુકને ક્રમશઃ ઘટાડવા પર રહેશે.

રિપોર્ટમાં જણાવ્યા મુજબ, જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવમાં ઘટાડો થાય અને અમેરિકન એઆઈ સ્ટોક્સમાં સુધારો જોવા મળે, તો ટૂંકા ગાળામાં રૂપિયાના મૂલ્યમાં વધારો થઈ શકે છે. જો કે, વૈશ્વિક મૂડી માટે અમેરિકા સાથેની સ્પર્ધા અને ઊંચા અમેરિકન ટ્રેઝરી યીલ્ડ રૂપિયાના સતત વધારાને મર્યાદિત કરશે. આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંકનું અનુમાન છે કે ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીમાં રૂપિયો પ્રતિ ડોલર ૯૨-૯૪ના સ્તરે ટ્રેડ થશે, જે માર્ચ ૨૦૨૭ સુધીમાં ઘટીને ૯૪-૯૫ અને જૂન ૨૦૨૭ સુધીમાં ૯૬ સુધી પહોંચી શકે છે.

ભારતના બાહ્ય સંતુલન પરના દબાણને પ્રકાશિત કરતા રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ના પ્રથમ છ મહિનામાં બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ (BoP) ૬૫ અબજ ડોલરના સરપ્લસમાં છે. જો કે, આરબીઆઈની સ્વેપ વિન્ડો વગર, મૂળભૂત BoP ખાધ ૮૫ અબજ ડોલર હોત. કેન્દ્રીય બેંકની એફસીએનઆર (બી), એક્સટર્નલ કોમર્શિયલ બોરોઈંગ્સ અને ઓવરસીઝ ફોરેન કરન્સી બોરોઈંગ સ્વેપ વિન્ડોએ ૧૫૦ અબજ ડોલરનો સંચિત પ્રવાહ આકર્ષ્યો છે, જે ત્રણથી પાંચ વર્ષમાં ચૂકવવાના રહેશે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં આયાત કવર ઘટીને સાત મહિનાનું થયું છે, જે એક વર્ષ પહેલા ૧૦ મહિનાનું હતું.

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ ભારતની મધ્યસ્થ બેંક છે, જે દેશની નાણાકીય નીતિનું સંચાલન કરે છે અને બેંકિંગ ક્ષેત્રનું નિયમન કરે છે. તે વિદેશી મુદ્રા ભંડારનું સંચાલન કરવા અને રૂપિયાના મૂલ્યમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે વિવિધ બજાર હસ્તક્ષેપના સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે. ઐતિહાસિક રીતે, આરબીઆઈએ વિદેશી મુદ્રા બજારમાં અસ્થિરતા ઘટાડવા માટે ફોરવર્ડ સ્વેપ અને સ્પોટ માર્કેટમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે.