જામીન મળ્યા હોવા છતાં જેલમાં બંધ કેદીઓને મુક્ત કરવા સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે કે જે અન્ડરટ્રાયલ કેદીઓને જામીન મળી ગયા હોવા છતાં તેઓ હજુ પણ જેલમાં બંધ છે, તેમને તાત્કાલિક ઓળખી કાઢવામાં આવે. ન્યાયમૂર્તિ એમ.એમ. સુંદરેશ અને ન્યાયમૂર્તિ પી.બી. વરાલેની ખંડપીઠે ૪ નવેમ્બરના રોજ આ નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવા કેદીઓની મુક્તિ સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારની છે. આ પ્રક્રિયામાં ડિસ્ટ્રિક્ટ લીગલ સર્વિસ ઓથોરિટીઝ (DLSA) સાથે પરામર્શ કરીને કામગીરી કરવા માટે રાજ્યને સૂચના આપવામાં આવી છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ જામીન સુધારણા અંગેની એક સુઓ મોટુ અરજી પર સુનાવણી કરી રહી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય ૩૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૩ના ચુકાદાનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. તે ચુકાદામાં તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને જામીન મળ્યા બાદ અન્ડરટ્રાયલ કેદીઓની ઝડપી મુક્તિ માટે કાયમી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે ઘણા ગરીબ કેદીઓ જામીન બોન્ડ ભરવામાં અથવા સ્થાનિક જામીનદાર મેળવવામાં અસમર્થ હોવાને કારણે જેલમાં સબડી રહ્યા છે. ઉત્તર પ્રદેશના વકીલ સૈયદ મોહમ્મદ હૈદર રિઝવીએ આ કાર્યવાહીમાં એક અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં માહિતી અધિકાર હેઠળ મેળવેલી વિગતો દ્વારા દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે રાજ્ય સરકારે ૨૦૨૩ના ચુકાદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે.

રાજ્ય સરકાર વતી વરિષ્ઠ વકીલ પ્રદીપ મિશ્રાએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધીમાં ૨૦ જિલ્લા જેલોમાં ૨૬૪ અન્ડરટ્રાયલ કેદીઓને જામીન મળ્યા હતા, જેમાંથી ૧૫૮ કેદીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. બાકીના ૧૦૬ કેદીઓના કેસ DLSA પાસે પેન્ડિંગ છે. આ આંકડાઓમાં મેરઠ જેલ સૌથી વધુ ૬૦ કેદીઓ સાથે મોખરે છે, ત્યારબાદ મુરાદાબાદમાં ૧૫ કેદીઓ મુક્તિની રાહ જોઈ રહ્યા છે. જોકે, અરજદારના વકીલ તલ્હા અબ્દુલ રહેમાને કોર્ટમાં રજૂઆત કરી હતી કે ઉત્તર પ્રદેશમાં કુલ ૭૫ જિલ્લાઓ છે, પરંતુ સરકારે માત્ર ૨૦ જિલ્લાનો જ ડેટા આપ્યો છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે ૨૩૬નો આંકડો ખૂબ જ રૂઢિચુસ્ત છે અને બાકીના ૫૫ જિલ્લાઓની માહિતી મળ્યા બાદ જ સાચું ચિત્ર સ્પષ્ટ થશે.

કોર્ટે રાજ્ય સરકારને બાકીના જિલ્લાઓનો ડેટા રજૂ કરવા અને જામીન મેળવનાર તમામ કેદીઓની મુક્તિ સુનિશ્ચિત કરવા આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ નિર્દેશ એવા કેદીઓને પણ લાગુ પડશે જેઓ જામીનની શરતોનું પાલન કરી શક્યા નથી, પછી ભલે તેઓએ ખાનગી વકીલ રાખ્યો હોય કે DLSAની મદદ લીધી હોય. સંબંધિત અદાલતોને પણ સૂચના આપવામાં આવી છે કે તેઓ DLSA દ્વારા લાવવામાં આવેલા કેસોને ધ્યાનમાં લે અને જામીનની શરતોમાં યોગ્ય ફેરફાર કરે જેથી કેદીઓ મુક્ત થઈ શકે.

નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) ના આંકડા મુજબ, સમગ્ર દેશમાં ૩,૮૯,૯૧૦ અન્ડરટ્રાયલ કેદીઓમાંથી ૭૩,૪૯૧ કેદીઓ માત્ર ઉત્તર પ્રદેશમાં છે, જે દેશમાં સૌથી વધુ છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૩માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક માળખું તૈયાર કર્યું હતું, જેમાં જામીન આપતી અદાલતે જામીન આદેશની સોફ્ટ કોપી જેલ અધિક્ષકને ઈ-મેલ દ્વારા મોકલવી અને તેને ઈ-પ્રિઝન સોફ્ટવેરમાં અપલોડ કરવી ફરજિયાત બનાવી હતી. જો કેદી સાત દિવસમાં મુક્ત ન થાય તો જેલ સત્તાવાળાઓએ DLSAનો સંપર્ક કરવો અને કેદીની આર્થિક સ્થિતિનો અહેવાલ તૈયાર કરીને કોર્ટમાં રજૂ કરવો, જેથી જામીનની શરતો હળવી કરી શકાય.