સરકારી ખનિજોની ચોરી બદલ FIR નોંધવું ફરજિયાત, NGTનો મહત્વનો આદેશ

નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે (NGT) ચુકાદો આપ્યો છે કે રાજ્યની માલિકીના ખનિજોની ચોરીના કિસ્સામાં સ્થાનિક પોલીસ અને ખાણ સત્તામંડળ ભારતીય ન્યાય સંહિતા હેઠળ પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (FIR) નોંધવા કાયદેસર રીતે બંધાયેલા છે. ટ્રિબ્યુનલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગેરકાયદે ખનન માટે દંડની ચુકવણી કરવાથી અપરાધીઓ ફોજદારી કાર્યવાહીમાંથી મુક્ત થતા નથી.

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, NGTની ઇસ્ટર્ન ઝોન બેન્ચે ઓડિશાના બરગઢ જિલ્લાના ચિખિલી ગામમાં મહાનાડી નદીના પટમાં ગેરકાયદે રેતી ખનન અને સંગ્રહ સંબંધિત અરજીનો નિકાલ કર્યો હતો. ટ્રિબ્યુનલે રાજ્ય સરકારને આળેલ અપરાધી સામે ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ કરવા અને પર્યાવરણીય નુકસાન માટે વળતર વસૂલવા આદેશ આપ્યો છે.

ન્યાયિક સભ્ય જસ્ટિસ અરુણ કુમાર ત્યાગી અને નિષ્ણાત સભ્યો એ. સેંથિલ વેલ તથા ઈશ્વર સિંઘની બેન્ચે બરગઢના પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડન્ટ અને ઓડિશા સ્ટેટ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (OSPCB) ના પ્રાદેશિક અધિકારીને પ્રેમ કિશોર પટેલ સામે અલગ-અલગ FIR નોંધવા નિર્દેશ આપ્યો છે. પ્રેમ કિશોર પટેલ પર અંબાભોના and તહસીલના ચિખિલી ખાતે મહાનાડી નદીના પટમાં માન્ય માઈનિંગ લીઝ વગર ગેરકાયદે રેતી ખનન અને મોટા પાયે સંગ્રહ કરવાનો આરોપ છે.

બેન્ચે જણાવ્યું કે માઈન્સ એન્ડ મિનરલ્સ (ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રેગ્યુલેશન) એક્ટ, ૧૯૫૭ ની કલમ ૨૩એ હેઠળ ગુનાઓનું સમાધાન કરવું અથવા વહીવટી દંડ ચૂકવવો એ ખનિજોની ચોરી માટેની ફોજદારી કાર્યવાહીને અટકાવતું નથી. આવી ફોજદારી જવાબદારી સાથે સ્વતંત્ર રીતે કામ લેવું પડશે.

ટ્રિબ્યુનલે લલિતા કુમારી વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર અને સ્ટેટ ઓફ NCT ઓફ દિલ્હી વિરુદ્ધ સંજયના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો આધાર લઈને ભારપૂર્વક કહ્યું કે, જ્યારે માહિતી રાજ્યની માલિકીના ખનિજોની ચોરી સાથે જોડાયેલા કોગ્નિઝેબલ ગુનાનો ખુલાસો કરતી હોય, ત્યારે કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ માટે FIR નોંધવી ફરજિયાત છે.

આ કેસ બરગઢના શિવાજી પટેલે NGT સમક્ષ અરજી કરીને ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે પ્રેમ કિશોર પટેલ માન્ય લીઝ વગર ગેરકાયદે રેતી ખનન કરી રહ્યા હતા. આ રેતી હોડીઓ પર લગાવેલા સક્શન પંપ દ્વારા કાઢવામાં આવતી હતી અને પ્રાદેશિક બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ તથા ઈંટો બનાવતા એકમોને વ્યાવસાયિક રીતે પૂરી પાડવામાં આવતી હતી.

૨૨ જૂન, ૨૦૨૪ ના રોજ કરવામાં આવેલા દરોડા દરમિયાન અમલીકરણ અધિકારીઓએ આશરે ૮,૬૮૮ ઘન મીટર ગેરકાયદે સંગ્રહિત રેતી શોધી કાઢી હતી. અરજદારે આક્ષેપ કર્યો હતો કે સત્તામંડળ દ્વારા ફોજદારી કાર્યવાહી કરવા અથવા ખનન માટે વપરાતા મશીનરી જપ્ત કરવાને બદલે વારંવાર નજીવો દંડ લાદીને ઉલ્લંઘનોનું સમાધાન કરવામાં આવ્યું હતું.

બરગઢ કલેક્ટર, OSPCB ના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક અને જિલ્લા માઈનિંગ ઓફિસરની સંયુક્ત ફેક્ટ-ફાઈન્ડિંગ કમિટીએ શોધી કાઢ્યું હતું કે ચિખિલી એ સૂચિત રેતી સ્ત્રોત નથી અને ત્યાં ક્યારેય ખનન પરવાનગી આપવામાં આવી ન હતી. ટ્રિબ્યુનલે અવલોકન કર્યું કે ચોમાસા દરમિયાનના નિરીક્ષણમાં સક્રિય ખનન ન મળ્યું હોવાના વહીવટીતંત્રના દાવા તેને ગેરકાયદે કાઢેલી અને સંગ્રહિત રેતી તેમજ તેના વ્યાવસાયિક વેપાર સામે કાર્યવાહી કરવાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી શકતા નથી.

આ ઉપરાંત, NGTએ OSPCB ને પર્યાવરણીય વળતરના આકારણી અને વસૂલાત માટેની કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. ટ્રિબ્યુનલે માઈન્સ એન્ડ જીઓલોજીના ડાયરેક્ટરને સુનિશ્ચિત કરવા જણાવ્યું કે લઘુ ખનિજોનું પરિવહન કરતા તમામ વાહનોમાં કાર્યરત GPS-આધારિત ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ અને રેડિયો ફ્રીક્વન્સી આઇડેન્ટિફિકેશન (RFID) ટેગ લગાવેલા હોવા જોઈએ. આવી સિસ્ટમ વગરના વાહનોને પરિવહન માટે મંજૂરી ન આપવી જોઈએ અને ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ વાહનો જપ્ત કરવા જોઈએ. ટ્રિબ્યુનલે ઓડિશાના મુખ્ય સચિવને દર ત્રિમાસિકે ખનિજ મોનિટરિંગ નિયમોના પાલનનો વ્યક્તિગત રીતે સમીક્ષા કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.