વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા કરવામાં આવેલી નોટબંધીના ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૬માં કરેલી નોટબંધીના ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. ૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ના રોજ રાત્રે ૮ વાગ્યે વડાપ્રધાને રાષ્ટ્રીય ટેલિવિઝન પર દેશને સંબોધિત કરીને ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ રૂપિયાની ચલણી નોટોને રદ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે દેશને ભ્રષ્ટાચાર અને કાળા ધનરૂપી ઉધઈથી મુક્ત કરવા માટે આ સખત પગલું લેવું જરૂરી છે. આ જાહેરાત મુજબ, તે જ દિવસે મધ્યરાત્રિ ૧૨ વાગ્યાથી ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ રૂપિયાની નોટો લીગલ ટેન્ડર રહેશે નહીં અને માત્ર ૧, ૫, ૧૦, ૨૦, ૫૦ અને ૧૦૦ રૂપિયાની નોટો જ ચલણમાં રહેશે.

બીબીસી ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, વડાપ્રધાને પોતાના ભાષણમાં કાળા નાણાંની વિકટ સમસ્યા અને તેની સામે સરકારે લીધેલા પગલાં વિશે વાત કરી હતી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભ્રષ્ટાચાર, કાળા નાણાં અને નકલી નોટોના વ્યવસાયમાં સંકળાયેલા દેશવિરોધી અને સમાજવિરોધી તત્ત્વો પાસે રહેલી ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ની નોટો હવે માત્ર કાગળના ટુકડા સમાન બની જશે.

આ અચાનક લેવાયેલા નિર્ણયને કારણે સામાન્ય જનતાથી લઈને નાના-મોટા ઉદ્યોગોને ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. એક જ જાહેરાત દ્વારા દેશના અર્થતંત્રમાંથી ૮૬ ટકા ચલણી નાણાં બહાર ખેંચાઈ ગયા હતા. લોકો પાસે નાણાં હોવા છતાં તેઓ તેનો ખર્ચ કરી શકતા નહોતા અને બેંક ખાતામાંથી નાણાં ઉપાડવામાં પણ મુશ્કેલી પડી હતી. જૂની નોટો જમા કરાવવા અને એટીએમમાંથી નાણાં ઉપાડવા માટે લાંબી લાઈનો લાગી હતી. એટીએમમાંથી નાણાં ઉપાડવાની મર્યાદા માત્ર ૨,૦૦૦ રૂપિયા રાખવામાં આવી હતી. રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખ છે કે નોટ ઉપાડવા માટે કલાકો સુધી લાઈનમાં ઊભા રહેવાને કારણે કેટલાક લોકોના મૃત્યુની ઘટનાઓ પણ સામે આવી હતી.

નોટબંધી બાદ રિઝર્વ બેંકે ૫૦૦ રૂપિયાની નવી નોટો અને ૨,૦૦૦ રૂપિયાની નોટ રજૂ કરી હતી. જોકે, લોકોને ૨,૦૦૦ રૂપિયાની નોટ વટાવવામાં ઘણી તકલીફ પડી હતી અને ૧૦૦ રૂપિયાની નોટોની ભારે અછત સર્જાઈ હતી. ખાસ કરીને ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ ન કરતા લોકો અને રોકડ પર નિર્ભર ઉદ્યોગોને મોટી પરેશાની પડી હતી. હોસ્પિટલની સારવાર, પ્રવાસ અને મજૂરીકામ જેવા કામો માટે જરૂરી રોકડ સમયસર ઉપલબ્ધ થઈ શકી નહોતી.

રાજકીય રીતે જોઈએ તો, ભારતીય જનતા પાર્ટીએ આ પગલાને ભ્રષ્ટાચાર પર 'સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક' ગણાવ્યું હતું, જ્યારે વિરોધ પક્ષોએ તેને અર્થતંત્ર માટે મોટો ફટકો ગણાવ્યો હતો. આ ઘટનાના ૧૦ વર્ષ બાદ પણ વિરોધ પક્ષો સરકારને સવાલો પૂછી રહ્યા છે. કોંગ્રેસના નેતા જયરામ રમેશે સોશિયલ મીડિયા પર 'ધ હિંદુ'ના ઇકોનોમિક્સ અને બિઝનેસ એડિટરની એક પોસ્ટ શેર કરી હતી, જેમાં તેમણે ૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ના નિર્ણયને 'તઘલખી' ગણાવ્યો હતો અને તેના આંકડાકીય વિશ્લેષણ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું.

નોટબંધીની સફળતા અંગે આર્થિક વિશ્લેષક વિવેક કૌલે બીબીસી પર લખેલા લેખમાં જણાવ્યું હતું કે છુપી સંપત્તિ બહાર લાવવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ રહ્યો હતો. રિઝર્વ બેંકના વાર્ષિક રિપોર્ટના આધારે તેમણે જણાવ્યું કે ૩૦ જૂન, ૨૦૧૭ સુધીમાં નોટબંધી થયેલી લગભગ ૯૯ ટકા રોકડ રકમ બેંકોમાં પાછી જમા થઈ ગઈ હતી. આનો અર્થ એ થયો કે સરકાર જે નાણાંને કાળું નાણું ગણતી હતી તે પકડાયા નહોતા, કારણ કે બેહિસાબી નાણાં ધરાવતા લોકોએ અન્યના બેંક ખાતાનો ઉપયોગ કરીને રૂપિયા જમા કરાવી દીધા હતા.

રિઝર્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ, એપ્રિલ ૨૦૧૬થી માર્ચ ૨૦૧૭ દરમિયાન ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ રૂપિયાની ૨૪ અબજથી વધુ નોટો ચલણમાંથી પાછી ખેંચાઈ હતી, જેમાંથી માત્ર ૫.૩૭ લાખ નકલી નોટો પકડાઈ હતી. આંકડા દર્શાવે છે કે નકલી નોટો પકડવાનું પ્રમાણ લગભગ શૂન્ય ટકા હતું. નોંધનીય છે કે તેના અગાઉના વર્ષમાં કોઈ નોટબંધી વગર ૪.૦૪ લાખથી વધુ નકલી નોટો પકડાઈ હતી. આ તમામ તથ્યોના આધારે વિવેક કૌલે જણાવ્યું હતું કે નોટબંધીના મુખ્ય લક્ષ્યો સિદ્ધ થયા નહોતા.