પીએમ-દક્ષમાં અત્યાર સુધી ૩૦૯.૫ કરોડનો ખર્ચ, ૯૬,૧૬૨ને રોજગાર

પ્રધાનમંત્રી દક્ષતા ઔર કુશલતા સંપન્ન હિતગ્રાહી (PM-DAKSH) યોજના વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧માં કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે શરૂ થઈ હતી. અનુસૂચિત જાતિ (SC), અન્ય પછાત વર્ગ (OBC), આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS), વિમુક્ત અને વિચરતી જાતિઓ (DNTs) તથા કચરો વીણનારાઓ સહિત સફાઈ કર્મચારીઓના સામાજિક-આર્થિક ઉત્થાન માટે સ્વ-રોજગાર અને વેતન-રોજગારને પ્રોત્સાહન આપતી કૌશલ્ય તાલીમ આ યોજના હેઠળ આપવામાં આવે છે.

સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ (DoSJE)ના ત્રણ નિગમો—નેશનલ શેડ્યૂલ્ડ કાસ્ટ્સ ફાઇનાન્સ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NSFDC), નેશનલ બેકવર્ડ ક્લાસીસ ફાઇનાન્સ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NBCFDC) અને નેશનલ સફાઈ કર્મચારી ફાઇનાન્સ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NSKFDC)—યોજનાનો અમલ કરે છે. DoSJE નિગમોને ભંડોળ આપે છે અને નિગમો કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય (MSDE)ની પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY) હેઠળ પેનલબદ્ધ સંસ્થાઓને માર્ગદર્શિકા અને વર્ક ઓર્ડર મુજબ તાલીમ ખર્ચ ચૂકવે છે.

તાલીમ પૂર્ણ થયા પછી સંસ્થાઓએ તાલીમાર્થીઓમાંથી ઓછામાં ઓછા ૭૦%ને વેતન-રોજગાર અને/અથવા સ્વ-રોજગાર આપવો જરૂરી છે. તેમ કરવામાં નિષ્ફળતા બદલ ત્રીજો હપ્તો—તાલીમ ખર્ચના ૩૦% જેટલી રકમ—જપ્ત થાય છે. રોજગારની તકો ઊભી કરવા તાલીમ સંસ્થાઓએ સંબંધિત ઉદ્યોગો સાથે સહયોગ રાખવો પણ ફરજિયાત છે. ત્રણેય નિગમો લક્ષિત જૂથના પાત્ર યુવાનોને પ્રોજેક્ટ સ્થાપવા માર્ગદર્શન, લોન સુવિધા અને સહાય આપે છે.

વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧થી ૨૦૨૩-૨૦૨૪ દરમિયાન PM-DAKSH માટે કુલ રૂ. ૨૭૬.૪૭ કરોડ ફાળવાયા હતા, જ્યારે અત્યાર સુધીમાં રૂ. ૩૦૯.૫ કરોડનો વાસ્તવિક ખર્ચ થયો છે. વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧થી ૨૦૨૩-૨૪ દરમિયાન યોજનામાં ૧,૮૭,૩૦૫ ઉમેદવારોએ તાલીમ મેળવી અને ૯૬,૧૬૨ ઉમેદવારોને રોજગાર મળ્યો.

યોજનાના મૂલ્યાંકન અભ્યાસમાં તેની પ્રાસંગિકતા અને શીખવાની અસરકારકતા મજબૂત હોવાનું જણાયું. ૯૦%થી વધુ લાભાર્થીઓએ તાલીમને કારકિર્દીના લક્ષ્યો, સ્થાનિક શ્રમબજારની જરૂરિયાતો અને ઇચ્છિત તાલીમ પરિણામો સાથે યોગ્ય રીતે જોડાયેલી ગણાવી. ખાસ કરીને મહિલાઓ અને સીમાંત જૂથોમાં આત્મવિશ્વાસ, આત્મસન્માન અને સામાજિક માન્યતામાં સુધારા જેવા બિન-ભૌતિક લાભો નોંધાયા. મોટાભાગના લાભાર્થીઓ કૌશલ્યોનો ઉપયોગ ચાલુ રાખે છે, લાંબા ગાળાની આવક વૃદ્ધિની અપેક્ષા રાખે છે અને સુધારાઓ સ્વતંત્ર રીતે જાળવી શકતા હોવાનું માને છે.

વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫થી PM-DAKSHને MSDEની PMKVY યોજના સાથે ભેળવવાનો નિર્ણય લેવાયો. PM-DAKSH પૂરક યોજના હતી અને તેમાં કૌશલ્ય તાલીમ માટેના તમામ જોબ રોલ્સ PMKVY હેઠળ પણ આવરી લેવાતા હતા તથા સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ (SIDH) પોર્ટલ પરથી લેવામાં આવતા હતા. પુનરાવર્તન ટાળવા PM-DAKSHને PMKVY હેઠળ સમાવાઈ છે.