ચંદ્રયાન-૩ પછી: ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવે ભારતે શું શીખ્યું

૨૩ ઑગસ્ટ ૨૦૨૩ની સાંજે ઇસરોના નિયંત્રણ કક્ષમાં તાળીઓ ગુંજી ઊઠી. ચંદ્રયાન-૩નું વિક્રમ લૅન્ડર ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક ધીમેથી ઊતર્યું, અને ભારત એ વિસ્તારમાં પહોંચનારો દુનિયાનો પહેલો દેશ બન્યો. ચાર વર્ષ પહેલાં ચંદ્રયાન-૨નું લૅન્ડર છેલ્લી ઘડીએ તૂટી પડ્યું હતું; આ વખતે ઇજનેરોએ એ જ ભૂલોમાંથી શીખીને મજબૂત પગ, વધુ બળતણ અને ઊતરવા માટે વિશાળ વિસ્તાર રાખ્યો હતો.

દક્ષિણ ધ્રુવ કેમ મહત્ત્વનો છે? ત્યાંના કેટલાક ઊંડા ખાડાઓમાં અબજો વર્ષથી સૂર્યપ્રકાશ પહોંચ્યો નથી. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે ત્યાં બરફ રૂપે પાણી સચવાયેલું હોઈ શકે. ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર રહેનારા માણસો માટે એ પાણી પીવા, ઑક્સિજન બનાવવા અને રૉકેટના બળતણ માટે કામ આવી શકે.

પ્રજ્ઞાને માટીમાં શું જોયું

વિક્રમમાંથી નીકળેલું છ પૈડાંવાળું પ્રજ્ઞાન રોવર આશરે સો મીટર ચાલ્યું. તેના લેસર સાધને ચંદ્રની સપાટી પર ગંધક (સલ્ફર) હોવાની ખાતરી કરી, જે આ વિસ્તારમાં સ્થળ પર જ માપવામાં આવ્યું હોય એવું પહેલી વાર બન્યું. સાથે ઍલ્યુમિનિયમ, કૅલ્શિયમ, લોખંડ, ટાઇટેનિયમ અને ઑક્સિજન પણ મળ્યાં.

વિક્રમ પરના થર્મોમીટર જેવા સાધને સપાટીથી થોડા સેન્ટિમીટર નીચે સુધીનું તાપમાન માપ્યું. ઉપર તાપમાન સિત્તેર ડિગ્રીની આસપાસ હતું, પણ થોડે જ નીચે તે ઝડપથી ઘટતું ગયું. એનો અર્થ એ કે ચંદ્રની માટી ગરમીને ખૂબ ઓછી વહેવા દે છે, જે ભવિષ્યનાં મકાનો માટે ઉપયોગી માહિતી છે.

મિશનના અંતે ઇસરોએ એક નાનો પ્રયોગ પણ કર્યો: વિક્રમનાં એન્જિન ફરી ચાલુ કરીને તેને આશરે ચાલીસ સેન્ટિમીટર ઊંચે ઉઠાવી બાજુમાં ફરી ઉતાર્યું. આ નાનો કૂદકો બતાવે છે કે ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પરથી નમૂના લઈને પૃથ્વી પર પાછું આવતું યાન શક્ય છે.

હવે આગળ શું

ચંદ્રયાન-૩ જ્યાં ઊતર્યું તે જગ્યાને 'શિવશક્તિ પૉઇન્ટ' નામ અપાયું અને ૨૩ ઑગસ્ટને રાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ દિવસ જાહેર કરાયો. ઇસરો હવે ચંદ્ર પરથી માટી પાછી લાવવાના મિશન અને જાપાન સાથેના સંયુક્ત ધ્રુવીય મિશનની તૈયારી કરી રહ્યું છે. ચંદ્રયાન-૩એ સાબિત કર્યું કે ભારત ઓછા ખર્ચે, ધીરજથી અને ભૂલોમાંથી શીખીને અંતરિક્ષમાં મોટાં કામ કરી શકે છે.