ચીનનું શેનઝોઉ-૨૪ મિશન: પાકિસ્તાની અવકાશયાત્રી પ્રથમવાર ટિઆન્ગોંગ સ્પેસ સ્ટેશનની મુલાકાત લેશે

ચીનના મહત્વાકાંક્ષી અવકાશ કાર્યક્રમમાં એક નવો અધ્યાય ઉમેરાવા જઈ રહ્યો છે. ચીન તેના પોતાના સ્પેસ સ્ટેશન, ટિઆન્ગોંગ (Tiangong) પર પ્રથમ વખત કોઈ વિદેશી અવકાશયાત્રીને મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. એનડીટીવી હિન્દીના અહેવાલ મુજબ, આગામી શેનઝોઉ-૨૪ (Shenzhou-24) મિશનમાં એક પાકિસ્તાની અવકાશયાત્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. આ પગલું માત્ર ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના ગાઢ અવકાશ સહયોગનું પ્રતીક નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક અવકાશ સંશોધનમાં ચીનના વધતા પ્રભુત્વને પણ દર્શાવે છે. અત્યાર સુધી ચીને તેના સ્પેસ સ્ટેશન પર માત્ર પોતાના જ અવકાશયાત્રીઓને મોકલ્યા છે, જેને તેઓ 'તાઈકોનોટ્સ' (taikonauts) તરીકે ઓળખાવે છે.

શેનઝોઉ અવકાશયાન ચીનના માનવસહિત અવકાશ કાર્યક્રમનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહ્યું છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, 'શેનઝોઉ' (Shenzhou) નામનો અર્થ 'દૈવી જહાજ' (divine vessel) થાય છે, જે આકાશમાં વહેતી પવિત્ર નદી અથવા આકાશગંગામાં મુસાફરી કરતા વાહનનું સૂચન કરે છે. આ નામ ૧૯૯૪માં પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. શેનઝોઉની ડિઝાઇન રશિયાના પ્રખ્યાત સોયુઝ (Soyuz) અવકાશયાન પર આધારિત છે, પરંતુ તે કદમાં મોટું છે અને તેમાં અત્યાધુનિક સિસ્ટમ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ચીને ૧૯૯૯થી અત્યાર સુધીમાં ૨૩ ફ્લાઇટ્સ ચલાવી છે, જેમાં ૧૭ માનવસહિત મિશનનો સમાવેશ થાય છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રોજેક્ટ ૯૨૧

ચીનના માનવ અવકાશ કાર્યક્રમની શરૂઆત છેક ૧૯૬૭માં 'શુગુઆંગ' (Shuguang) અવકાશયાન સાથે થઈ હતી, પરંતુ આર્થિક તંગીને કારણે તે પ્રોજેક્ટ ૧૯૮૦માં રદ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૬માં '૮૬૩ પ્રોગ્રામ' હેઠળ ફરીથી વિચારણા શરૂ થઈ. વિકિપીડિયા અનુસાર, ચીની સમિતિએ અમેરિકન સ્પેસ શટલ જેવી સિસ્ટમ બનાવવાનું વિચાર્યું હતું, પરંતુ ખર્ચ અને ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓને કારણે તેમણે સાદા કેપ્સ્યુલ (capsule) એટલે કે શંકુ આકારના અવકાશયાનની પસંદગી કરી. ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૨ના રોજ 'પ્રોજેક્ટ ૯૨૧' ને મંજૂરી આપવામાં આવી, જે ચીનના આજના આધુનિક અવકાશ કાર્યક્રમનો પાયો છે.

અવકાશયાનની ડિઝાઇનમાં બે મોડ્યુલ રાખવા કે ત્રણ, તે બાબતે લાંબી ચર્ચા ચાલી હતી. અંતે રેન શિનમિન નામના વૈજ્ઞાનિકના નિર્ણાયક મતથી ત્રણ મોડ્યુલવાળી ડિઝાઇન સ્વીકારવામાં આવી. આ ડિઝાઇનનો મુખ્ય ફાયદો એ હતો કે તેનો ઓર્બિટલ મોડ્યુલ (orbital module) મુખ્ય યાનથી અલગ થયા પછી પણ અવકાશમાં રહીને પ્રયોગો કરી શકે છે. ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ શેનઝોઉ-૧ નું પ્રથમ માનવરહિત પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૦૩ના રોજ શેનઝોઉ-૫ મિશન દ્વારા ચીને પ્રથમ વખત મનુષ્યને અવકાશમાં મોકલવામાં સફળતા મેળવી હતી.

શેનઝોઉ અવકાશયાનની આંતરિક સંરચના

શેનઝોઉ અવકાશયાન મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગો અથવા મોડ્યુલ (module) માં વહેંચાયેલું છે. સૌથી આગળ 'ઓર્બિટલ મોડ્યુલ' (orbital module) હોય છે, જે અવકાશયાત્રીઓ માટે રહેવાની અને વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો કરવાની જગ્યા પૂરી પાડે છે. આ વિભાગમાં ડોકિંગ (docking) સિસ્ટમ હોય છે, જેની મદદથી અવકાશયાન સ્પેસ સ્ટેશન સાથે જોડાય છે. ડોકિંગ એટલે બે અવકાશયાનનું અવકાશમાં ચોકસાઈપૂર્વકનું જોડાણ. શેનઝોઉની ડોકિંગ સિસ્ટમ રશિયન-અમેરિકન એન્ડ્રોજિનસ પેરિફેરલ એટેચ સિસ્ટમ (APAS) પર આધારિત છે.

વચ્ચેનો ભાગ 'રીએન્ટ્રી મોડ્યુલ' (reentry module) છે, જે સૌથી મહત્વનો છે. પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે માત્ર આ જ ભાગ સુરક્ષિત રીતે જમીન પર ઉતરે છે. તેમાં અવકાશયાત્રીઓ માટે બેઠકો અને નિયંત્રણ પેનલ હોય છે. આ મોડ્યુલનો આકાર એવો રાખવામાં આવ્યો છે કે તે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતી વખતે હવામાં યોગ્ય સંતુલન જાળવી શકે. ત્રીજો અને છેલ્લો ભાગ 'સર્વિસ મોડ્યુલ' (service module) છે. આ વિભાગમાં અવકાશયાનના એન્જિન, પ્રોપલ્શન (propulsion) એટલે કે પ્રણોદન પ્રણાલી, ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ અને સોલર પેનલ્સ (solar panels) હોય છે. પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતા પહેલા ઓર્બિટલ અને સર્વિસ મોડ્યુલ અલગ થઈ જાય છે અને નાશ પામે છે.

ટેકનિકલ વિશિષ્ટતાઓ અને સુધારાઓ

શેનઝોઉ અવકાશયાનનું વજન આશરે ૮,૦૦૦ કિલોગ્રામ (૮ ટન) છે, જે રશિયાના સોયુઝ એમએસ (Soyuz MS) કરતા લગભગ ૧૦% વધારે છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, શેનઝોઉમાં ચાર ઓર્બિટલ મેન્યુવરિંગ એન્જિન હોય છે જે તેને અવકાશમાં દિશા બદલવામાં મદદ કરે છે. શરૂઆતના મિશનમાં ચાર સોલર પેનલ્સ હતી, પરંતુ શેનઝોઉ-૮ પછી માત્ર સર્વિસ મોડ્યુલ પર બે મોટી સોલર પેનલ્સ રાખવામાં આવે છે. આ પેનલ્સ ૧.૮ કિલોવોટથી વધુ વીજળી પેદા કરી શકે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં ચીને આ ટેકનોલોજીમાં મોટા સુધારા કર્યા છે. શેનઝોઉ-૧૮ મિશનથી ચીને જૂની નિકલ-કેડમિયમ બેટરીના સ્થાને લિથિયમ-આયન (lithium-ion) બેટરીનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે. આ ફેરફારને કારણે અવકાશયાનનું કુલ વજન ૫૦ કિલોગ્રામ જેટલું ઘટી ગયું છે. આ બેટરીઓ લાંબુ આયુષ્ય ધરાવે છે અને વધુ કાર્યક્ષમ છે. આ ઉપરાંત, શેનઝોઉમાં કટોકટીના સમયે અવકાશયાત્રીઓના બચાવ માટે 'લોન્ચ એસ્કેપ સિસ્ટમ' (launch escape system) પણ લગાવવામાં આવી હોય છે, જે રોકેટમાં ખામી સર્જાય તો અવકાશયાનને ઝડપથી દૂર લઈ જઈ શકે છે.

ટિઆન્ગોંગ સ્પેસ સ્ટેશન અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી

ચીનનું ટિઆન્ગોંગ સ્પેસ સ્ટેશન હવે સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત છે. ચાઇના મેન્ડ સ્પેસ એજન્સી (CMSA) આ સમગ્ર કાર્યક્રમનું સંચાલન કરે છે. સોર્સ ૩ મુજબ, સીએમએસએ (CMSA) એ ૨૦૧૬માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આઉટર સ્પેસ અફેર્સ (UNOOSA) કાર્યાલય સાથે કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ ચીને વિશ્વના અન્ય દેશોને પણ તેના સ્પેસ સ્ટેશન પર પ્રયોગો કરવાની અને અવકાશયાત્રીઓ મોકલવાની તક આપી છે. પાકિસ્તાની અવકાશયાત્રીની પસંદગી આ જ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનો એક ભાગ છે.

પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચેના આ સહયોગથી દક્ષિણ એશિયાના અવકાશ રાજકારણમાં પણ મોટા ફેરફારો આવી શકે છે. અત્યાર સુધી પાકિસ્તાન પાસે પોતાનો કોઈ માનવ અવકાશ કાર્યક્રમ નહોતો, પરંતુ ચીનની મદદથી તે આ સિદ્ધિ મેળવનાર જૂજ દેશોની યાદીમાં સામેલ થશે. શેનઝોઉ-૨૪ મિશન દ્વારા પાકિસ્તાની અવકાશયાત્રી ટિઆન્ગોંગ પર જઈને ત્યાં વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો કરશે અને ચીની તાઈકોનોટ્સ સાથે સમય વિતાવશે. આ મિશન લોન્ચ માર્ચ ૨એફ (Long March 2F) રોકેટ દ્વારા જિયુક્વાન સેટેલાઇટ લોન્ચ સેન્ટરથી લોન્ચ કરવામાં આવશે.

ભવિષ્યની યોજનાઓ: મેન્ગઝોઉ તરફ પ્રયાણ

જોકે શેનઝોઉ ચીનના અવકાશ કાર્યક્રમની કરોડરજ્જુ રહ્યું છે, પરંતુ ચીન હવે તેનાથી પણ આગળ વધી રહ્યું છે. વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, ચીન હવે 'મેન્ગઝોઉ' (Mengzhou) નામના આગામી પેઢીના અવકાશયાન પર કામ કરી રહ્યું છે. આ નવું યાન બે મોડ્યુલ ધરાવશે અને તે ચંદ્ર પર માનવીને મોકલવા માટે સક્ષમ હશે. શેનઝોઉ માત્ર પૃથ્વીની નીચલી કક્ષા (Low Earth Orbit) સુધી મર્યાદિત છે, જ્યારે મેન્ગઝોઉ ચીનને ઊંડા અવકાશના સંશોધનમાં મદદ કરશે.

શેનઝોઉ-૨૪ મિશન એ માત્ર એક ઉડાન નથી, પરંતુ તે ચીનની 'સ્પેસ ડિપ્લોમસી' એટલે કે અવકાશ કૂટનીતિનું એક શક્તિશાળી સાધન છે. પાકિસ્તાની અવકાશયાત્રીને મોકલીને ચીન એ સાબિત કરવા માંગે છે કે તેનું સ્પેસ સ્ટેશન ખરેખર આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટે ખુલ્લું છે. સામાન્ય લોકો માટે આ સમાચાર એ બાબતનો સંકેત છે કે હવે અવકાશ સંશોધન માત્ર અમેરિકા કે રશિયા પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, અને એશિયાઈ દેશો આ ક્ષેત્રમાં નેતૃત્વ લઈ રહ્યા છે.