ડીપફેક અને ચૂંટણી: નકલી વીડિયો સામે મતદાર કેવી રીતે સાવધ રહે

ચૂંટણી પહેલાંની રાતે WhatsApp પર એક વીડિયો આવે છે: જાણીતા નેતા કૅમેરા સામે એવી વાત કહે છે જે તેમણે ક્યારેય કહી જ નથી. અવાજ એ જ, ચહેરો એ જ, હોઠ પણ શબ્દો સાથે હલે છે. આને 'ડીપફેક' કહે છે: AIની મદદથી બનાવેલો નકલી વીડિયો કે અવાજ.

થોડાં વર્ષ પહેલાં આવો વીડિયો બનાવવા નિષ્ણાત અને મોંઘાં કમ્પ્યુટર જોઈતાં. આજે મફત ઍપ પણ મિનિટોમાં એ કરી આપે છે. ભારત સહિત અનેક દેશોની ચૂંટણીઓમાં આવા વીડિયો ફરતા થયા છે, અને ચૂંટણી પંચે પક્ષોને આવી સામગ્રી ધ્યાનમાં આવતાં તરત દૂર કરવાની સૂચના આપી છે.

ઓળખવાની પાંચ સાદી રીત

પહેલું, સ્રોત જુઓ: વીડિયો કોઈ જાણીતી સમાચાર સંસ્થા કે નેતાના સત્તાવાર ખાતા પર છે કે માત્ર ફૉરવર્ડ થઈને આવ્યો છે? બીજું, આંખ, દાંત, કાનની બુટ્ટી અને વાળની કિનારી ધ્યાનથી જુઓ; નકલી વીડિયોમાં ત્યાં ઘણી વાર ઝાંખપ કે ઝબકારો દેખાય છે. ત્રીજું, અવાજમાં શ્વાસ અને અટકાવ કુદરતી છે કે યંત્ર જેવો સપાટ?

ચોથું, વાત બહુ ચોંકાવનારી હોય અને બીજે ક્યાંય સમાચાર ન હોય, તો રોકાઈ જાઓ. પાંચમું, શંકા હોય તો ફૉરવર્ડ ન કરો. નકલી વીડિયોની તાકાત એ છે કે તે આપણા હાથે જ ફેલાય છે.

જવાબદારી કોની

ટેક્નોલૉજી કંપનીઓ AIથી બનેલી સામગ્રી પર નિશાન લગાડવાની રીતો વિકસાવી રહી છે, અને સરકારો કાયદા વિચારી રહી છે. પણ કોઈ સાધન સો ટકા પકડી શકતું નથી. લોકશાહીમાં છેલ્લું રક્ષણ એ મતદાર છે જે ઉતાવળે માનતો નથી અને પૂછે છે: આ ક્યાંથી આવ્યું?