૧૧૫ મિલિયન વર્ષ જૂના ડાયનાસોરના અશ્મિઓમાં મળ્યા લોહીના અંશ: વિજ્ઞાનની એક અદભૂત શોધ

વિજ્ઞાન જગતમાં વર્ષોથી એવી માન્યતા રહી છે કે લાખો વર્ષો જૂના અશ્મિઓમાં માત્ર હાડકાં કે સખત પદાર્થો જ બચી શકે છે, અને નરમ પેશીઓ કે લોહીના અંશ સમય જતાં નાશ પામે છે. પરંતુ તાજેતરમાં થયેલા એક સંશોધને આ માન્યતાને જોરદાર પડકાર આપ્યો છે. બ્રાઝિલના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલી એક ખાણમાંથી મળી આવેલા ૧૧૫ મિલિયન વર્ષ જૂના ડાયનાસોરના અશ્મિઓમાં વૈજ્ઞાનિકોને લોહીના અંશ મળી આવ્યા છે. આ શોધ 'પ્રોસીડિંગ્સ ઓફ ધ નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્સીસ' (PNAS) નામના પ્રતિષ્ઠિત જર્નલમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે. આ સંશોધન ડાયનાસોરની શારીરિક રચના અને તેમની જીવનશૈલી વિશેની આપણી સમજને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે તેમ છે.

આ સંશોધનનું નેતૃત્વ ઓસ્ટ્રેલિયાની કર્ટિન યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ક્લિટી ગ્રાઈસ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમની ટીમે 'અરાતાસોરસ મ્યુઝિયોનેશનલી' (Aratasaurus museunacionali) નામના ડાયનાસોરના પાછળના પગના હાડકાંનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. આ ડાયનાસોર આશરે ૧૧.૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં જીવતું હતું. સંશોધન દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોને હાડકાંની અંદર આવેલી અત્યંત સૂક્ષ્મ નળીઓ, જેને વેસ્ક્યુલર કેનાલ્સ (vascular canals) કહેવામાં આવે છે, તેમાં લંબગોળ આકારો જોવા મળ્યા હતા. આ આકારો ખરેખર તો ખનિજયુક્ત બનેલા લાલ રક્તકણો હોવાનું અનુમાન છે. આ શોધ એટલા માટે મહત્વની છે કારણ કે તે દર્શાવે છે કે યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં જૈવિક અણુઓ લાખો વર્ષો સુધી ટકી શકે છે.

આ અશ્મિઓમાં સૌથી મહત્વની શોધ 'હીમ' (heme) નામના અણુની છે. હીમ એ હિમોગ્લોબિન (haemoglobin) નો એક મુખ્ય ભાગ છે. હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણોમાં રહેલું પ્રોટીન છે જે આખા શરીરમાં ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. પ્રોફેસર ગ્રાઈસના જણાવ્યા અનુસાર, તેમણે જે નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કર્યું તેમાં લગભગ ૮૦ ટકા જેટલું હીમ મળી આવ્યું હતું. આ શોધ ડાયનાસોરના ફિઝિયોલોજી (physiology) એટલે કે શરીરવિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે પુરાવાનો એક નવો પ્રકાર પૂરો પાડે છે. તેનાથી જાણી શકાશે કે આ જીવોમાં ઓક્સિજનનું વહન કેવી રીતે થતું હતું અને તેમનો મેટાબોલિઝમ (metabolism) એટલે કે ચયાપચયનો દર કેવો હતો.

જે ડાયનાસોરના હાડકાંમાંથી આ અંશ મળ્યા છે તે 'અરાતાસોરસ' વિશે પણ કેટલીક રસપ્રદ માહિતી સામે આવી છે. વૈજ્ઞાનિકોના અંદાજ મુજબ જ્યારે આ ડાયનાસોરનું મૃત્યુ થયું ત્યારે તેની ઉંમર માત્ર ૪ વર્ષની હતી. તેનું વજન આશરે ૩૪ કિલોગ્રામ હતું અને માથાથી પૂંછડી સુધીની લંબાઈ ૩.૧ મીટર જેટલી હતી. આ ડાયનાસોર પીંછા ધરાવતું હતું અને તે માંસાહારી હોવાની શક્યતા છે. તેના હાડકાં ૨૦૦૮માં બ્રાઝિલની એક ખાણમાંથી મળી આવ્યા હતા, પરંતુ તેના પર અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીથી પરીક્ષણ હવે કરવામાં આવ્યું છે.

સામાન્ય રીતે જૈવિક પદાર્થો આટલા લાંબા સમય સુધી ટકી શકતા નથી, તો પછી આ કિસ્સામાં આવું કેવી રીતે બન્યું? વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ ડાયનાસોરનું મૃત્યુ 'માઇક્રોબાયલ મેટ્સ' (microbial mats) પર થયું હતું. માઇક્રોબાયલ મેટ એટલે બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવોનું એક જાડું પડ, જે સામાન્ય રીતે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. જ્યારે ડાયનાસોરનું શરીર આ પડ પર પડ્યું, ત્યારે સૂક્ષ્મજીવોએ તેને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધું હશે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઓક્સિડેશન (oxidation) અને મિનરલાઇઝેશન (mineralisation) એટલે કે ખનિજીકરણની પ્રક્રિયા એકસાથે થઈ હશે, જેના કારણે નરમ પેશીઓ પથ્થર જેવી સખત બની ગઈ અને નાશ પામતા બચી ગઈ.

આ સંશોધન માટે વૈજ્ઞાનિકોએ અનેક અત્યાધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે લાઈટ સ્કેનિંગ ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપી (light scanning electron microscopy) દ્વારા હાડકાંની આંતરિક રચના તપાસી હતી. આ ઉપરાંત પાયરોલિસિસ (pyrolysis) અને માસ સ્પેક્ટ્રોમેટ્રી (mass spectrometry) જેવી રાસાયણિક વિશ્લેષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અણુઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોએ આ નમૂનાઓમાં પ્રાચીન ડીએનએ (DNA) શોધવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તેમાં તેમને સફળતા મળી નથી. તેથી, ફિલ્મોમાં બતાવવામાં આવે છે તેમ ડાયનાસોરનું ક્લોનિંગ અત્યારે શક્ય નથી.

વિજ્ઞાન જગતમાં આ શોધને લઈને કેટલાક મતભેદો પણ પ્રવર્તે છે. નોર્થ કેરોલિના સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર મેરી શ્વેત્ઝર, જે પોતે ડાયનાસોરની નરમ પેશીઓના નિષ્ણાત છે, તેઓ આ લંબગોળ આકારોને રક્તકણો માનવા તૈયાર નથી. તેમનું કહેવું છે કે આ આકારોનું કદ આશરે ૧૫ માઈક્રોન (micron) જેટલું છે. પક્ષીઓ અને અન્ય સરિસૃપોના રક્તકણો સામાન્ય રીતે આના કરતા મોટા હોય છે કારણ કે તેમાં ન્યુક્લિયસ (nucleus) એટલે કે કોષકેન્દ્ર હોય છે. જોકે, તેઓ હાડકાંમાં હીમ અને કોલેજન (collagen) પ્રોટીનની હાજરીને સ્વીકારે છે. આ વિવાદ છતાં, મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિકો સહમત છે કે આ પ્રકારના રાસાયણિક પુરાવાઓ ડાયનાસોર વિશેની નવી જાણકારી મેળવવા માટે ખૂબ જ મૂલ્યવાન છે.

આ શોધ ભારત અને વિશ્વભરના સામાન્ય લોકો માટે પણ મહત્વની છે કારણ કે તે પૃથ્વીના ઇતિહાસ અને ઉત્ક્રાંતિ વિશેની આપણી સમજને વધારે છે. અત્યાર સુધી આપણે ડાયનાસોરને માત્ર પથ્થર બની ગયેલા હાડકાં તરીકે જ જોતા હતા, પરંતુ હવે આપણે તેમના રક્ત અને કોષો સુધી પહોંચી રહ્યા છીએ. આનાથી ભવિષ્યમાં એ જાણી શકાશે કે ડાયનાસોર ગરમ લોહીવાળા (warm-blooded) પ્રાણીઓ હતા કે ઠંડા લોહીવાળા. યુનિવર્સિટી ઓફ રેજિનાના પ્રોફેસર મૌરિસિયો બાર્બી કહે છે કે આપણે હવે માત્ર અશ્મિઓ કેવા દેખાય છે તે પૂછવાને બદલે, તે પ્રાણીઓ કેવી રીતે જીવતા હતા તે સમજવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ.

આ સંશોધન બાદ હવે વિશ્વભરના મ્યુઝિયમોમાં રહેલા જૂના અશ્મિઓ પર ફરીથી પરીક્ષણ કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે. પ્રોફેસર ગ્રાઈસ આશાવાદી છે કે જો મ્યુઝિયમો તેમના સંગ્રહમાં રહેલા અશ્મિઓ પર આ પ્રકારના અત્યાધુનિક પરીક્ષણો કરવાની મંજૂરી આપે, તો આપણને ડાયનાસોર વિશે એવી ઘણી માહિતી મળી શકે છે જે દાયકાઓથી આપણી નજર સામે હોવા છતાં છુપાયેલી હતી. હાલમાં કર્ટિન યુનિવર્સિટીના સંશોધકો પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના શાર્ક બે (Shark Bay) માંથી મળેલા માઇક્રોબાયલ મેટ્સના નમૂનાઓ પર માનવ લોહીના ખનિજીકરણના પ્રયોગો કરી રહ્યા છે, જેથી આ જટિલ કુદરતી પ્રક્રિયાને વધુ સારી રીતે સમજી શકાય.