દિલ્હીમાં દિવાળી પછી શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ: પ્રદૂષણના સાચા આંકડા અને સીપીસીબીની સેન્સર મર્યાદાનો વિવાદ

દિવાળી પર્વ બાદ રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા ગંભીર સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. ભારતીય ઉષ્ણકટિબંધિય હવામાનશાસ્ત્ર સંસ્થાન (Indian Institute of Tropical Meteorology - IITM) ના સ્ત્રોત-વિભાજન (source-apportionment) મોડેલના અહેવાલ મુજબ, દિવાળીના તરત જ પછીના દિવસે સોમવાર, ૯ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ દિલ્હીના વાયુ પ્રદૂષણમાં ફટાકડાનો હિસ્સો ૭૧.૧ ટકા નોંધાયો હતો. આંકડાકીય મોડેલમાં આ હિસ્સો ૧૦૪.૧ ટકાના સ્ટાન્ડર્ડ ડેવિયેશન (standard deviation) સાથે ખૂબ જ વિવિધતા અને અનિશ્ચિતતા દર્શાવે છે.

બીજા જ દિવસે મંગળવાર, ૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ આ હિસ્સો ઘટીને ૨૯.૮ ટકા થયો હતો. તેમ છતાં, વાતાવરણમાં ફટાકડામાંથી નીકળતો ઝેરી ધુમાડો જ પ્રદૂષણનો સૌથી મોટો એકલ સ્ત્રોત રહ્યો હતો. ૧૦ નવેમ્બરે ૪ વાગ્યે દિલ્હીનો સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (Air Quality Index - AQI): હવાની ગુણવત્તાનો આંક ૨૯૯ નોંધાયો હતો, જે 'ખરાબ' શ્રેણીમાં આવે છે. પરંતુ બુધવારે ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ સવારે ૧૧ વાગ્યે સરેરાશ AQI વધીને ૩૦૮ થયો હતો, જે 'ખૂબ જ ખરાબ' શ્રેણીમાં પ્રવેશ્યો હતો.

ફટાકડા અને સાયન્ટિફિક સોર્સ એપોર્શનમેન્ટ

IITMના વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ મુજબ, દિવાળી પછીના પ્રથમ દિવસે વાહનોના ઉત્સર્જન (vehicular emissions) નો હિસ્સો ૬.૯ ટકા હતો. દ્વિતીયક અકાર્બનિક એરોસોલ્સ (secondary inorganic aerosols) ૫ ટકા, દ્વિતીયક કાર્બનિક એરોસોલ્સ (secondary organic aerosols) ૪.૫ ટકા, બાયોફ્યુઅલ અથવા લાકડા-કોલસાનું અસ્પષ્ટ બળતણ ૪.૪૫ ટકા, તેમજ ખનીજ ધૂળ અને રાખ (mineral dust and ash) ૨.૫ ટકા અને મિશ્ર દહન ૨.૫ ટકા નોંધાયું હતું. લાકડાં સળગાવવાથી ૧.૩ ટકા અને કચરો કે પ્લાસ્ટિક-રબર સળગાવવાથી ૧.૧ ટકા પ્રદૂષણ ફેલાયું હતું. કોલસાના દહનથી ૦.૫ ટકા અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનથી ૦.૨ ટકા પ્રદૂષણ ઉમેરાયું હતું.

જોકે, મંગળવાર ૧૦ નવેમ્બરના રોજ ચિત્ર બદલાયું હતું. ફટાકડાનો હિસ્સો ઘટીને ૨૯.૮ ટકા થયો ત્યારે દ્વિતીયક કાર્બનિક એરોસોલ્સ ૧૭.૫ ટકા સાથે બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો પ્રદૂષક સ્ત્રોત બન્યા હતા. વાહનોનું ઉત્સર્જન અને દ્વિતીયક અકાર્બનિક એરોસોલ્સ બંને ૧૧.૭ ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા. આ ઉપરાંત લાકડાં સળગાવવાનો હિસ્સો ૧૦.૭ ટકા અને કચરો સળગાવવાનો હિસ્સો ૭.૭ ટકા સુધી વધી ગયો હતો. મિશ્ર દહન ૫.૧ ટકા અને ખનીજ ધૂળ ૧.૫ ટકા નોંધાયા હતા.

દિવાળી પહેલાથી જ દિલ્હીની હવા ઝેરી હતી: CSE રિપોર્ટ

સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરન્મેન્ટ (Center for Science and Environment - CSE) દ્વારા ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર કરાયેલા અહેવાલ મુજબ, દિવાળીના ફટાકડા અને પરાલી (પાલ સળગાવવી) પહેલા જ દિલ્હીની હવા છેલ્લા ત્રણ વર્ષની સરખામણીએ સૌથી વધુ ઝેરી બની ચૂકી હતી. દિવાળી પહેલાના સપ્તાહમાં જ પર્ટીક્યુલેટ મેટર (Particulate Matter - PM2.5): હવામાં તરતા ૨.૫ માઇક્રોમીટરથી નાના સૂક્ષ્મ કણોની સરેરાશ સાંદ્રતા ૨૩૬ માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર (µg/m³) નોંધાઈ હતી. આ સ્તર ૨૦૨૫ના સમાન ગાળા કરતા ૯૭ ટકા અને ૨૦૨૪ કરતા ૩૨ ટકા વધુ હતું.

CSEના વિશ્લેષણ અનુસાર, સ્થાનિક પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોમાં વાહનોનો હિસ્સો ૫૨ ટકા છે. આ ઉપરાંત દિલ્હીની આસપાસના નેશનલ કેપિટલ રીજન (National Capital Region - NCR) ના અન્ય જિલ્લાઓમાંથી આવતું પ્રદૂષણ દિલ્હીના કુલ PM2.5માં ૫૪.૪૩ ટકાનો ફાળો આપે છે. ટ્રાફિકના કારણે સાંજના સમયે ઉત્સર્જિત થતો નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ (NO2) ગેસ મોડી રાત સુધી ઊંચા સ્તરે જળવાઈ રહે છે, જે દર્શાવે છે કે કટોકટીના પગલાં પણ ટ્રાફિક જામ ઘટાડવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.

સેન્સરની મર્યાદા અને સીપીસીબી પર ડેટા ગાયબ થવાનો આરોપ

સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (Central Pollution Control Board - CPCB) નેશનલ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (National Air Quality Index - NAQI) હેઠળ ૮ મુખ્ય પ્રદૂષકો (PM2.5, PM10, CO, NO2, SO2, NH3, ઓઝોન અને લીડ) નું નિરીક્ષણ કરે છે. દિવાળીની રાત્રે આનંદ વિહાર સ્ટેશન પર રાત્રે ૧ વાગ્યે PM2.5નું સ્તર ૭૬૪ µg/m³ સુધી પહોંચી ગયું હતું. તે પછીના ૩ કલાક સુધી PM2.5ના આંકડા અને ૧૧ વાગ્યાથી ૫ કલાક સુધી PM10ના આંકડા પોર્ટલ પરથી ગાયબ થઈ ગયા હતા. પર્યાવરણવિદોએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે આ માનવ હસ્તક્ષેપ વિના શક્ય નથી અને તેનાથી હવાની ગુણવત્તા કાગળ પર સુધરેલી દેખાય છે.

આ ટીકાઓ સામે CPCB એ સ્પષ્ટતા કરી કે ૨૦૧૫માં જ્યારે NAQI પ્રણાલી શરૂ કરવામાં આવી ત્યારે PM એનાલાઇઝર ૦ થી ૧,૦૦૦ µg/m³ની મર્યાદા માટે જ કેલિબ્રેટ (calibrated) કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે ફટાકડા દહનની તીવ્ર ઘટનાઓ દરમિયાન પ્રદૂષણનું સ્તર ૧,૦૦૦ µg/m³થી વધી જાય છે, ત્યારે ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ તે આંકડાને "રેન્જ બહાર" ગણીને ફગાવી દે છે. બોર્ડે કહ્યું કે સ્તર ૫૦૦ AQI વટાવી જાય પછી આરોગ્યનું જોખમ 'ગંભીર' (Severe) ની શ્રેણીમાં જ રહે છે, તેથી ૫૦૦થી ઉપરનો આંકડો દર્શાવવો જરૂરી નથી. જોકે, અધિકારીઓએ સ્વીકાર્યું છે કે હવે ૧,૦૦૦ µg/m³થી વધુના પીક લેવલને પણ માપી શકાય તે માટે કેપ વધારવાની વિચારણા ચાલી રહી છે.

AQI ની ગણતરી અને ભારતના પ્રદૂષિત શહેરો

CPCBની ૨૦૧૫ની પદ્ધતિ મુજબ, AQI ગણવા માટે ઓછામાં ઓછા ૩ પ્રદૂષકોનો ડેટા જરૂરી છે, જેમાં PM2.5 અથવા PM10 માંથી એક હોવું ફરજિયાત છે. દિલ્હીમાં કૂલ ૫૯ એર ક્વોલિટી મોનિટરિંગ સ્ટેશનો છે, જેમાંથી ૪૬ સ્ટેશનો દિલ્હી પોલ્યુશન કંટ્રોલ કમિટી (Delhi Pollution Control Committee - DPCC) દ્વારા સંચાલિત થાય છે. DPCC પોતે AQI ની ગણતરી કરતું નથી પરંતુ તેનો ડેટા CPCBને મોકલે છે. દિવાળીની રાત્રે DPCC સેન્સરોએ ૧,૦૦૦ µg/m³થી વધુ પ્રમાણ નોંધ્યું હતું.

૧૧ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ સવારે ૧૧ વાગ્યે દિલ્હીનો સરેરાશ AQI ૩૦૮ હતો, જે દેશના સૌથી પ્રદૂષિત ૧૦ શહેરોમાં સૌથી નીચે હતો. હરિયાણાના સિરસામાં AQI ૩૯૫ નોંધાયો હતો, જ્યારે દિલ્હીના છાવલા સ્ટેશન પર આંકડો ૪૦૪ પર પહોંચ્યો હતો. હિસાર, ભિવાની, પાંચગાંવ, બાગપત, બલ્લભગઢ, કરનાલ, અનપારા અને બુલંદશહરમાં AQI ૩૧૦ થી ૩૯૩ ની વચ્ચે રહ્યો હતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયરન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી (US EPA) અને ચીનની જેમ ભારત પણ ૨૪ કલાકના સરેરાશ ડેટાના આધારે જ અધિકૃત AQI જાહેર કરે છે.