આઈઆઈટી બોમ્બેની ક્રાંતિ: બગીચાના કચરામાંથી રસોઈ માટેનું ઈંધણ બનાવી એલપીજીના વપરાશમાં ૬૦%નો ઘટાડો કર્યો

ભારતીય ટેકનોલોજી સંસ્થા બોમ્બે (Indian Institute of Technology Bombay - IIT Bombay) એ પર્યાવરણ જાળવણી અને ઊર્જા બચત ક્ષેત્રે એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. સંસ્થાએ તેના વિશાળ કેમ્પસમાં એકત્ર થતા બગીચાના કચરા, ખાસ કરીને સૂકા પાંદડાઓનો નિકાલ કરવાને બદલે તેને રસોઈ માટેના ઈંધણમાં ફેરવવાનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ બનાવવામાં આવતા પેલેટ્સ (pellets), જે લાકડાના નાના ટુકડા જેવા દેખાય છે, તેનો ઉપયોગ હોસ્ટેલના રસોડામાં એલપીજી (Liquefied Petroleum Gas - પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ ગેસ) ના વિકલ્પ તરીકે કરવામાં આવી રહ્યો છે. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા (TOI) ના અહેવાલ મુજબ, આ નવીન પ્રયોગને કારણે સંસ્થાની હોસ્ટેલમાં એલપીજીના વપરાશમાં ૬૦% જેટલો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.

આ પ્રોજેક્ટ માત્ર કચરાના નિકાલની સમસ્યા જ નથી ઉકેલતો, પરંતુ તે આર્થિક રીતે પણ અત્યંત ફાયદાકારક સાબિત થયો છે. અત્યારે આઈઆઈટી બોમ્બેમાં લગભગ ૧,૨૦૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ઈકો-ફ્રેન્ડલી ઈંધણની મદદથી રસોઈ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ 'ડુ-ઈટ-યોરસેલ્ફ' (DIY) એટલે કે જાતે જ કરી શકાય તેવી સરળ ટેકનોલોજી પર આધારિત છે, જે સ્થાનિક સ્તરે કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે એક ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. સામાન્ય રીતે બગીચાના કચરાને બાળી નાખવામાં આવે છે અથવા તેને લેન્ડફિલમાં ફેંકી દેવામાં આવે છે, પરંતુ આ ટેકનોલોજી તેને મૂલ્યવાન સંસાધનમાં ફેરવી દે છે.

આઈઆઈટી બોમ્બેનું કેમ્પસ મુંબઈના પવઈ વિસ્તારમાં ૫૪૫ એકર (૫૪૫ acre) જેટલી વિશાળ જમીન પર ફેલાયેલું છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, આ કેમ્પસ પવઈ તળાવ અને વિહાર તળાવની વચ્ચે આવેલું છે અને તે સંજય ગાંધી નેશનલ પાર્કની ખૂબ જ નજીક છે. આ ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે કેમ્પસમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં હરિયાળી અને વૃક્ષો આવેલા છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં વૃક્ષો હોવાને કારણે દરરોજ ટનબંધ સૂકા પાંદડાઓ અને ડાળીઓનો કચરો એકઠો થાય છે. અગાઉ આ કચરાનો નિકાલ કરવો એ એક મોટો પડકાર હતો, પરંતુ હવે તે ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત બની ગયો છે.

કચરામાંથી કિંમતી ઈંધણ બનાવવાની પ્રક્રિયા

બગીચાના કચરાને ઈંધણમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયા વૈજ્ઞાનિક રીતે ખૂબ જ ચોકસાઈ માંગી લે છે. સૌ પ્રથમ, કેમ્પસના વિવિધ ભાગોમાંથી સૂકા પાંદડાઓ અને નાની ડાળીઓ એકત્ર કરવામાં આવે છે. આ જૈવિક કચરાને બાયોમાસ (biomass) કહેવામાં આવે છે. એકવાર કચરો એકઠો થઈ જાય પછી તેને મશીન દ્વારા નાના ટુકડાઓમાં કાપવામાં આવે છે, જેને શ્રેડિંગ (shredding) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાથી કચરાનું કદ ઘટી જાય છે અને તેને પ્રોસેસ કરવામાં સરળતા રહે છે.

ત્યારબાદ, આ ઝીણા કરેલા કચરાને સૂકવવામાં આવે છે જેથી તેમાં રહેલો ભેજ દૂર થઈ શકે. ઈંધણની ગુણવત્તા જાળવવા માટે ભેજનું પ્રમાણ ઓછું હોવું અનિવાર્ય છે. એકવાર કચરો સુકાઈ જાય પછી તેને પેલેટાઈઝર (pelletizer) મશીનમાં નાખવામાં આવે છે. આ મશીન કચરા પર ઊંચું દબાણ આપે છે, જેના કારણે કચરો નાના, સખત અને નળાકાર ટુકડાઓમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ ટુકડાઓને જ પેલેટ્સ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ પણ પ્રકારના હાનિકારક રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, જે તેને સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણલક્ષી બનાવે છે.

આ પેલેટ્સની ખાસિયત એ છે કે તે પરંપરાગત લાકડા કરતા વધુ કાર્યક્ષમ રીતે બળે છે. પેલેટ્સમાં ઘનતા (density) વધારે હોવાને કારણે તે લાંબા સમય સુધી ગરમી આપી શકે છે અને તેમાંથી ધુમાડો પણ ઓછો નીકળે છે. આઈઆઈટી બોમ્બેમાં આ પેલેટ્સનો ઉપયોગ કરવા માટે ખાસ પ્રકારના સ્ટવ અથવા બર્નરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે પેલેટ્સના દહનને વધુ અસરકારક બનાવે છે. આનાથી રસોઈ બનાવવાનો સમય પણ બચે છે અને ગેસના સિલિન્ડર પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.

આર્થિક અને પર્યાવરણીય પ્રભાવ

આ પ્રોજેક્ટના આંકડાઓ ખરેખર પ્રભાવશાળી છે. ૧,૨૦૦ વિદ્યાર્થીઓની રસોઈ માટે અગાઉ જેટલો એલપીજી વપરાતો હતો, તેમાં ૬૦% નો ઘટાડો થવો એ આર્થિક દ્રષ્ટિએ મોટી બચત છે. એલપીજીના ભાવમાં થતા વધારા સામે આ એક કાયમી અને સસ્તો ઉકેલ છે. આ ઉપરાંત, આ પ્રોજેક્ટ કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ (carbon footprint) ઘટાડવામાં પણ મદદ કરે છે. જ્યારે આપણે અશ્મિભૂત ઈંધણ (fossil fuel) જેમ કે એલપીજીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે તે વાતાવરણમાં લાખો વર્ષોથી જમીનમાં દબાયેલો કાર્બન મુક્ત કરે છે. તેની સરખામણીમાં બાયોમાસ પેલેટ્સ એ કાર્બન ન્યુટ્રલ (carbon neutral) ગણાય છે, કારણ કે તે વાતાવરણમાંથી તાજેતરમાં શોષાયેલા કાર્બનનો જ પુનઃઉપયોગ કરે છે.

આઈઆઈટી બોમ્બે જેવી સંસ્થા માટે આ માત્ર એક પ્રયોગ નથી, પરંતુ તેમની ટકાઉપણું (sustainability) પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાનું પ્રતીક છે. વિકિપીડિયા અનુસાર, ૧૯૫૮ માં સ્થપાયેલી આ સંસ્થા ભારતની શ્રેષ્ઠ ટેકનિકલ સંસ્થાઓમાંની એક છે અને ૨૦૧૮ માં તેને 'ઈન્સ્ટિટ્યુશન ઓફ એમિનન્સ' (Institution of Eminence) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. સંસ્થામાં ૨૧ જેટલી હોસ્ટેલ છે અને ૧૩,૦૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. આટલી મોટી વસ્તી માટે રસોઈ બનાવવી એ એક મોટું કાર્ય છે, અને તેમાં બગીચાના કચરાનો ઉપયોગ કરવો એ સંસાધનોના શ્રેષ્ઠ સંચાલનનું ઉદાહરણ છે.

આ ટેકનોલોજીનો વ્યાપ માત્ર આઈઆઈટી કેમ્પસ પૂરતો મર્યાદિત નથી. ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જ્યાં લાકડાનો ઉપયોગ રસોઈ માટે થાય છે, ત્યાં આ પેલેટાઈઝેશન પદ્ધતિ ક્રાંતિ લાવી શકે છે. ખેતીનો કચરો જેમ કે પરાળી અથવા સૂકા પાંદડાઓને પેલેટ્સમાં ફેરવીને ગ્રામીણ મહિલાઓને ધુમાડા મુક્ત રસોડું આપી શકાય છે. આઈઆઈટી બોમ્બેનો આ પ્રોજેક્ટ સાબિત કરે છે કે જો યોગ્ય ટેકનોલોજી અને ઈચ્છાશક્તિ હોય, તો આપણે આપણા કચરાને જ ઊર્જાના સ્ત્રોતમાં ફેરવી શકીએ છીએ.

ભવિષ્યની દિશા અને પડકારો

જોકે આ પ્રોજેક્ટ અત્યંત સફળ રહ્યો છે, પરંતુ તેને મોટા પાયે અમલમાં મૂકવા માટે કેટલાક પડકારો પણ છે. કચરાનું એકત્રીકરણ અને તેનું વર્ગીકરણ એ સૌથી મહત્વનું પાસું છે. જો કચરામાં પ્લાસ્ટિક અથવા અન્ય અકાર્બનિક પદાર્થો ભળી જાય, તો પેલેટ્સની ગુણવત્તા બગડી શકે છે અને તેના દહનથી પ્રદૂષણ ફેલાઈ શકે છે. આથી, આઈઆઈટી બોમ્બેમાં કચરાના સ્ત્રોત પર જ વર્ગીકરણ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

ભવિષ્યમાં, આ ટેકનોલોજીને વધુ આધુનિક બનાવી શકાય છે. અત્યારે જે DIY મોડલનો ઉપયોગ થાય છે, તેને વધુ સ્વચાલિત (automated) બનાવી શકાય જેથી ઓછા માનવબળની જરૂર પડે. આ ઉપરાંત, પેલેટ્સ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતી ઊર્જા જો સૌર ઊર્જા (solar energy) માંથી મેળવવામાં આવે, તો આ આખી પ્રક્રિયા વધુ પર્યાવરણલક્ષી બની શકે છે. આઈઆઈટી બોમ્બેના આ સફળ મોડલને હવે અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને મોટા રહેણાંક સંકુલમાં પણ અપનાવવાની જરૂર છે.

નિષ્કર્ષમાં, આઈઆઈટી બોમ્બેનો આ પ્રોજેક્ટ 'વેસ્ટ ટુ વેલ્થ' (waste to wealth) એટલે કે કચરામાંથી સંપત્તિના વિચારને સાર્થક કરે છે. તે માત્ર એલપીજીના બિલમાં ઘટાડો નથી કરતો, પરંતુ કેમ્પસને સ્વચ્છ રાખવામાં અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવામાં પણ મદદ કરે છે. જ્યારે ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે આયાતી ઈંધણ પર નિર્ભર છે, ત્યારે આવા સ્થાનિક ઉકેલો દેશની ઊર્જા સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વના સાબિત થઈ શકે છે.