ભારતીય શેરબજારની સુરક્ષા માટે સેબી તૈયાર કરી રહ્યું છે પોતાનું સ્વદેશી AI મોડેલ

ભારતીય શેરબજારમાં રોકાણકારોની સુરક્ષા અને પારદર્શિતા વધારવાના હેતુથી દેશની મુખ્ય નાણાકીય નિયમનકાર સંસ્થા સિક્યોરિટીઝ અને એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (Securities and Exchange Board of India - SEBI) એક સ્વદેશી કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence - AI) મોડેલ વિકસાવવાની શક્યતાઓ ચકાસી રહી છે. બીએફએસઆઈ ઇન્સાઇટ સમિટ (BFSI Insight Summit) ખાતે ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ સેબીના ચેરમેન તુહિન કાંત પાંડેએ આ અંગે મહત્વની જાહેરાત કરી હતી.

નાણાકીય બજારોમાં દિનપ્રતિદિન વધતી ટ્રેડિંગની ઝડપ અને લાખો સોદાઓની જટિલતાને ધ્યાનમાં રાખીને, પરંપરાગત સોફ્ટવેર કરતા વધુ અદ્યતન ટેકનોલોજીની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે. સેબી દ્વારા વિચારાધીન આ સ્વદેશી મોડેલ ભારતીય મૂડી બજારના કાયદાઓ અને વિશિષ્ટ જરૂરિયાતોને અનુરૂપ બનાવવામાં આવશે, જેથી બજારમાં થતી શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ પર રીઅલ-ટાઇમમાં નજર રાખી શકાય.

પૃષ્ઠભૂમિ: સેબીની સ્થાપના અને સંગઠનાત્મક માળખું

ભારતીય નાણાકીય બજારને સુ વ્યવસ્થિત કરવા માટે સેબીની સ્થાપના ૧૨ એપ્રિલ ૧૯૮૮ના રોજ એક કારોબારી સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવી હતી. તે પહેલાં કેપિટલ ઇશ્યૂ કંટ્રોલ એક્ટ, ૧૯૪૭ હેઠળ 'કંટ્રોલર ઓફ કેપિટલ ઇશ્યૂઝ' બજારનું નિયમન કરતી હતી. ત્યારબાદ ભારતીય સંસદ દ્વારા સેબી એક્ટ, ૧૯૯૨ પસાર કરીને ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ સેબીને સ્વાયત્ત અને વૈધાનિક સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી.

સેબીનું મુખ્ય મથક મુંબઈના બાંદ્રા કુર્લા કોમ્પ્લેક્સમાં આવેલું છે. આ ઉપરાંત નવી દિલ્હી, કોલકાતા, ચેન્નાઈ અને અમદાવાદ ખાતે તેના પ્રાદેશિક કાર્યાલયો આવેલા છે. સેબીનું સંચાલન ૯ સભ્યોનું બોર્ડ કરે છે, જેમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નામાંકિત ચેરમેન, કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રાલયના ૨ સભ્યો, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI)ના ૧ સભ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિમાયેલા અન્ય ૫ સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. સેબી કુલ ૨૦ વિભાગો દ્વારા દેશના નાણાકીય બજારનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ અને સંચાલન કરે છે.

હાલમાં ૧ માર્ચ ૨૦૨૫થી તુહિન કાંત પાંડે સેબીના ચેરમેન તરીકે કાર્યરત છે, જેમણે માધબી પુરી બુચનું સ્થાન લીધું હતું, જેમનો કાર્યકાળ ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ના રોજ પૂર્ણ થયો હતો. સેબી પાસે વિધાયક, ન્યાયિક અને કારોબારી એમ ત્રણેય પ્રકારની શક્તિઓ છે, જે તેને નિયમો બનાવવાની, તપાસ કરવાની અને દંડ ફટકારવાની સત્તા આપે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કઈ રીતે કામ કરશે?

કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એ કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ્સની એવી ક્ષમતા છે જેના દ્વારા તે માનવ બુદ્ધિની જરૂર પડતી હોય તેવા કામો કરી શકે છે, જેમ કે શીખવું, તર્ક કરવો અને નિર્ણય લેવો. શેરબજારના સંદર્ભમાં, એઆઈ મુખ્યત્વે લાર્જ લેંગ્વેજ મોડેલ્સ (Large Language Models - LLM) અને નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (Natural Language Processing - NLP) ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરશે. NLP ની મદદથી આ મોડેલ હજારો કંપનીઓની ત્રિમાસિક ફાઇલિંગ્સ, ન્યૂઝ અહેવાલો અને સોશિયલ મીડિયા ટ્રેન્ડ્સનું પળવારમાં વિશ્લેષણ કરી શકશે.

ગેરરીતિઓ પકડવા માટે મશીન લર્નિંગ (Machine Learning) અલ્ગોરિધમ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જ્યારે બજારમાં કોઈ ચોક્કસ શેરના ભાવમાં કૃત્રિમ રીતે વધારો કરીને નાના રોકાણકારોને ફસાવવાની 'પમ્પ અને ડમ્પ સ્કીમ' (Pump and Dump Scheme) ચાલી રહી હોય, અથવા અંદરની બિન-જાહેર માહિતીના આધારે 'ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ' (Insider Trading) થઈ રહ્યું હોય, ત્યારે આ AI સિસ્ટમ અસામાન્ય ટ્રેડિંગ પેટર્નને તુરંત જ ઓળખી લેશે.

પરંપરાગત સિસ્ટમ્સમાં માત્ર અગાઉથી નક્કી કરેલા નિયમોના આધારે તપાસ થતી હતી, જ્યારે સ્વદેશી AI મોડેલ પોતાના અનુભવથી સતત શીખીને નવી પ્રકારની નાણાકીય છેતરપિંડીઓને પણ શોધી કાઢવા સક્ષમ બનશે. તે સંભવિત નાણાકીય ગુનાઓ માટે એક 'રિસ્ક સ્કોર' તૈયાર કરશે જેથી સેબીના અધિકારીઓ ઝડપથી અને ચોક્કસ પગલાં લઈ શકશે.

સેબીના ઐતિહાસિક સુધારા અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ

સેબીનો ઇતિહાસ બજારના માળખાકીય અને ટેકનોલોજીકલ સુધારાઓથી ભરેલો છે. ડિપોઝિટરીઝ એક્ટ, ૧૯૯૬ દ્વારા સેબીએ ભૌતિક શેર સર્ટિફિકેટ્સ નાબૂદ કરીને કાગળરહિત ટ્રેડિંગની શરૂઆત કરી હતી, જેનાથી ચોરી અને બનાવટી સર્ટિફિકેટનો ભય દૂર થયો હતો. આ સિવાય સેટલમેન્ટ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે સેબીએ સતત પગલાં લીધાં છે.

જુલાઈ ૨૦૦૧માં સેબીએ T+૫ રોલિંગ સાયકલ દાખલ કરી હતી, જેને એપ્રિલ ૨૦૦૨માં ઘટાડીને T+૩ અને એપ્રિલ ૨૦૦૩માં T+૨ કરવામાં આવી હતી. T+૨ નો અર્થ એ છે કે સોદો થયાના ૨ દિવસમાં શેર અને નાણાંની પતાવટ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત ઓક્ટોબર ૨૦૧૧માં સેબીએ છૂટક રોકાણકારો માટેની અરજી મર્યાદા ₹૧૦૦,૦૦૦ થી વધારીને ₹૨૦૦,૦૦૦ કરી હતી.

તાજેતરમાં ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ સેબી બોર્ડે પોર્ટફોલિયો મેનેજર નિયમોમાં મોટો ફેરફાર કર્યો હતો. જેમાં 'પોર્ટફોલિયો મેનેજર્સ રૂટ ફોર ઇન્વેસ્ટિંગ ઇન મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યુનિટ્સ' (Portfolio Managers Route for Investing in Mutual Fund Units - PRIM) મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો, જે હેઠળ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ્સમાં ન્યૂનતમ ₹૨૫ લાખ ($૨૬,૦૦૦) નું રોકાણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

ભારતીય બજાર અને સામાન્ય રોકાણકારો પર અસર

ભારતીય મૂડી બજારમાં છૂટક રોકાણકારોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે, ત્યારે સ્વદેશી AI મોડેલ બજારની સ્થાપત્ય સુરક્ષાને મજબૂત કરશે. આ મોડેલ વિદેશી ટેકનોલોજી પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે અને ભારતીય કાનૂની માળખા તેમજ ટ્રેડિંગ પદ્ધતિઓ સાથે સીધું સુસંગત હશે.

ભૂતકાળમાં સત્યમ કૌભાંડ, આઈએલએન્ડએફએસ (IL&FS) સંકટ કે પંજાબ નેશનલ બેંક કૌભાંડ જેવા કિસ્સાઓમાં સમયસર મોનિટરિંગ ન થવાના આક્ષેપો સેબી પર લાગ્યા હતા. AI આધારિત રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સિસ્ટમથી ગેરરીતિઓને શરૂઆતના તબક્કામાં જ અટકાવી શકાશે, જેનાથી સામાન્ય રોકાણકારોની મૂડી વધુ સુરક્ષિત બનશે અને બજારમાં તેમનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહેશે.

પડકારો અને અસ્પષ્ટ બાબતો

ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ છતાં, નાણાકીય મોડેલ્સમાં એઆઈનો ઉપયોગ કેટલાક પડકારો પણ લાવે છે. સૌથી મોટો સવાલ AI માં જોવા મળતી 'હેલ્યુસિનેશન' (Hallucinations) એટલે કે ખોટા જવાબો કે અંદાજો આપવાની સમસ્યાનો છે. જો મોડેલ ભૂલથી કોઈ કાયદેસરના સોદાને શંકાસ્પદ ગણાવે, તો બજારમાં બિનજરૂરી ગભરાટ ફેલાઈ શકે છે.

આ ઉપરાંત, સેબી ડેટા એકત્રીકરણ માટે સ્ટોક એક્સચેન્જો પર નિર્ભર રહે છે, જેથી એઆઈ મોડેલને સતત ચોક્કસ અને ગુણવત્તાયુક્ત ડેટા મળતો રહે તે જરૂરી છે. મજબૂત કાનૂની ચોકઠું અને એઆઈ નિર્ણયો માટેની જવાબદારી નક્કી કરવી એ પણ એક જટિલ મુદ્દો છે, જે અંગે આગામી દિવસોમાં વધુ સ્પષ્ટતા થવાની અપેક્ષા છે.