કાગડાની અદભૂત બુદ્ધિ: માનવી અને વાનરો કરતા બમણી ઝડપે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા

આકાશમાં ઉડતા કાગડાઓની ચપળતા આપણે સૌએ જોઈ છે. અચાનક દિશા બદલવી, સંભવિત જોખમને પારખવું અથવા જમીન પર પડેલા ખોરાકને ઝડપથી ઉપાડી લેવો એ તેમના માટે સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ જર્મનીના વૈજ્ઞાનિકોના નવા સંશોધને સાબિત કર્યું છે કે આ પક્ષીઓ માત્ર ઉડાનમાં જ નહીં, પરંતુ જોવાની અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં પણ માનવીઓ અને વાનરો કરતા ઘણા આગળ છે. આ શોધ પક્ષીઓના મગજની અદભૂત ક્ષમતાને ઉજાગર કરે છે અને જણાવે છે કે બુદ્ધિશાળી હોવા માટે માત્ર માનવ જેવું મગજ હોવું જરૂરી નથી.

જર્મનીની યુનિવર્સિટી ઓફ ટ્યુબિંગેન (University of Tübingen) ના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલ આ અભ્યાસ તાજેતરમાં પ્રતિષ્ઠિત 'સાયન્સ' (Science) સામયિકમાં પ્રકાશિત થયો છે. આ સંશોધન મુજબ, કાગડા કોઈ દ્રશ્યને જોઈને માત્ર ૨૩૫ મિલીસેકન્ડ (milliseconds) એટલે કે એક સેકન્ડના લગભગ ચોથા ભાગમાં નિર્ણય લઈ લે છે. આ ગતિ માનવીઓ અને વાનરોની સરખામણીમાં લગભગ બમણી છે. આનો અર્થ એ છે કે જ્યારે આપણે કોઈ વસ્તુને જોઈને તેના વિશે વિચારવાનું શરૂ કરીએ છીએ, ત્યાં સુધીમાં કાગડો તે માહિતી પર પ્રક્રિયા કરીને પોતાનો પ્રતિસાદ પણ આપી ચૂક્યો હોય છે.

આ સંશોધન માટે વૈજ્ઞાનિકોએ બે કેરિયન કાગડા (Carrion Crow - Corvus corone) પર પ્રયોગો કર્યા હતા. પ્રયોગશાળામાં કાગડાઓની સામે એક ટચસ્ક્રીન (touchscreen) રાખવામાં આવી હતી, જેના પર ઘણા ચાલતા બિંદુઓ બતાવવામાં આવ્યા હતા. આ બિંદુઓ કાં તો ડાબી બાજુ અથવા જમણી બાજુ ગતિ કરી રહ્યા હતા. કાગડાઓએ આ બિંદુઓની સાચી દિશા ઓળખીને તે જ દિશામાં બનેલા નિશાન પર પોતાની ચાંચ મારવાની હતી. આ પ્રયોગને બે સ્તરે વહેંચવામાં આવ્યો હતો: સરળ અને મુશ્કેલ.

કેટલાક પેટર્નમાં બિંદુઓની દિશા એકદમ સ્પષ્ટ હતી, જ્યારે કેટલાકમાં તેને સમજવી ખૂબ જ કઠિન હતી. તેમ છતાં, કાગડાઓનું પ્રદર્શન શાનદાર રહ્યું હતું. જ્યારે દિશા સ્પષ્ટ હતી, ત્યારે તેમની ચોકસાઈ લગભગ ૧૦૦ ટકા સુધી પહોંચી ગઈ હતી. સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ તેમના જવાબો માત્ર અંદાજ નહોતા, પરંતુ ખૂબ જ વિચારીને લેવામાં આવેલા નિર્ણયો હતા. આ બાબત દર્શાવે છે કે કાગડાઓની જોવાની ક્ષમતા કેટલી તીવ્ર અને સચોટ છે.

અભ્યાસની સૌથી ચોંકાવનારી બાબત તેમના મગજની કામ કરવાની ઝડપ છે. સંશોધકોએ કાગડાના મગજમાં રહેલા ન્યુરોન્સ (neurons) એટલે કે ચેતાકોષોની પ્રવૃત્તિઓને રેકોર્ડ કરી હતી. તેમણે ખાસ કરીને મગજના 'નિડોપેલિયમ કોડલેટરેલ' (Nidopallium caudolaterale - NCL) નામના ભાગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. પક્ષીઓના મગજનો આ હિસ્સો માહિતીને સમજવા અને નિર્ણય લેવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ હિસ્સાનું કાર્ય માનવીઓના મગજમાં રહેલા 'પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ' (prefrontal cortex) ને મળતું આવે છે.

ન્યુરોન્સના રેકોર્ડિંગ પરથી જાણવા મળ્યું કે સ્ક્રીન પર ચાલતા બિંદુઓ દેખાયાના માત્ર ૭૦ મિલીસેકન્ડ પછી જ કાગડાનું મગજ તેમની દિશા વચ્ચેનો તફાવત ઓળખવા લાગે છે. આ પછી, ચેતાકોષીય પ્રવૃત્તિઓ ધીમે ધીમે વધે છે અને એક ચોક્કસ સ્તર પર પહોંચીને નિર્ણય લેવાનો સંકેત આપે છે. એટલે કે, દ્રશ્ય માહિતી મળતાની સાથે જ મગજ તરત જ સક્રિય થઈ જાય છે અને ખૂબ જ ઝડપથી નિષ્કર્ષ પર પહોંચી જાય છે. આ પ્રક્રિયા એટલી ઝડપી છે કે તે સસ્તન પ્રાણીઓના મગજની કાર્યપદ્ધતિને પણ પાછળ છોડી દે છે.

આ શોધનો એક બીજો પાસું એ છે કે પક્ષીઓના મગજમાં માનવીઓ અને વાનરો જેવું પડવાળું 'સેરેબ્રલ કોર્ટેક્સ' (cerebral cortex) હોતું નથી. તેમ છતાં, કાગડાઓ માહિતીને સમજવા અને નિર્ણય લેવા માટે એવા જ પાયાના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરે છે જે સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે. આનો અર્થ એ છે કે જટિલ વિચારસરણી અને ઝડપી નિર્ણયો માટે માનવ જેવું મગજનું માળખું હોવું અનિવાર્ય નથી. પ્રકૃતિએ પક્ષીઓને અલગ પ્રકારની મગજની રચના આપી છે, પરંતુ તેનાથી તેઓ અત્યંત જટિલ કાર્યો પણ ખૂબ જ ઝડપથી કરી શકે છે.

વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે કાગડાઓની આ અદભૂત ઝડપ તેમની જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલી છે. ઉડાન દરમિયાન તેમને હવામાં આવતા અવરોધોથી બચવું પડે છે, અચાનક દિશા બદલવી પડે છે અને આસપાસની દરેક હિલચાલ પર નજર રાખવી પડે છે. જમીન પર ખોરાક શોધતી વખતે પણ તેમને વસ્તુઓને ઝડપથી ઓળખીને સાચી જગ્યાએ ચાંચ મારવી પડે છે. એક પળનો વિલંબ પણ તેમના માટે જીવનું જોખમ અથવા ખોરાક ગુમાવવાનું કારણ બની શકે છે. આ જરૂરિયાતોને કારણે જ ઉત્ક્રાંતિ (evolution) દરમિયાન તેમની જોવાની અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા આટલી વિકસિત થઈ છે.

કાગડાઓ 'કોર્વિડે' (Corvidae) પરિવારના સભ્યો છે, જેમાં રેવન (raven), રૂક (rook), મેગ્પી (magpie) અને જે (jay) જેવા પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિવારમાં કુલ ૧૩૫ પ્રજાતિઓ છે, જેમાંથી 'કોર્વસ' (Corvus) પ્રજાતિમાં ૪૭ જેટલી પ્રજાતિઓ છે. આ પક્ષીઓ તેમના કદના પ્રમાણમાં ખૂબ જ મોટું મગજ ધરાવે છે. તેમનો મગજ અને શરીરના વજનનો ગુણોત્તર (brain-to-body mass ratio) માનવ સિવાયના મોટા વાનરો અને વ્હેલ માછલીઓ જેટલો જ હોય છે, જે માનવીઓ કરતા થોડો જ ઓછો છે.

વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, કાગડાઓ માત્ર ઝડપી જ નથી, પરંતુ તેઓ અત્યંત બુદ્ધિશાળી પણ છે. તેઓ સાધનો બનાવી શકે છે અને તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેઓ માનવીઓના ચહેરા ઓળખી શકે છે અને તેમને લાંબા સમય સુધી યાદ રાખી શકે છે. એટલું જ નહીં, જો કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિથી જોખમ હોય, તો તેઓ તે માહિતી અન્ય કાગડાઓ સાથે પણ શેર કરે છે. કાગડાઓ સામાજિક જૂથોમાં રહે છે અને વિવિધ પ્રકારના અવાજો દ્વારા એકબીજા સાથે વાતચીત કરે છે. આ સામાજિક માળખું પણ તેમની બુદ્ધિના વિકાસમાં મોટો ભાગ ભજવે છે.

કોર્વિડે પરિવારના પક્ષીઓ વિશ્વના લગભગ તમામ ભાગોમાં જોવા મળે છે. આ પરિવારનું સૌથી મોટું પક્ષી 'કોમન રેવન' (Common Raven - Corvus corax) છે, જેનું વજન ૧,૪૦૦ ગ્રામથી વધુ હોઈ શકે છે અને તેની લંબાઈ ૬૫ સેન્ટિમીટર સુધી હોય છે. બીજી તરફ, 'ડ્વાર્ફ જે' (Dwarf Jay - Cyanolyca nanus) આ પરિવારનું સૌથી નાનું પક્ષી છે, જેનું વજન માત્ર ૪૧ ગ્રામ અને લંબાઈ ૨૧.૫ સેન્ટિમીટર હોય છે. કાગડાઓની સફળતાનું એક મોટું કારણ તેમની સર્વભક્ષી (omnivorous) આહાર પદ્ધતિ છે. તેઓ જંતુઓ, ફળો, બીજ અને માંસની સાથે સાથે માનવીય ખોરાક પર પણ સરળતાથી નભી શકે છે.

જોકે, વૈજ્ઞાનિકો હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે સમજી શક્યા નથી કે કાગડાનું મગજ માનવીઓ કરતા આટલી ઝડપથી માહિતી પર પ્રક્રિયા કેવી રીતે કરે છે. આ અભ્યાસ માત્ર એક ચોક્કસ પ્રકારના દ્રશ્ય પરીક્ષણ પર આધારિત હતો, તેથી એમ કહેવું ઉતાવળભર્યું ગણાશે કે કાગડા દરેક પ્રકારના નિર્ણયમાં માનવી કરતા ઝડપી છે. પરંતુ આ સંશોધન એક મોટી વાત સમજાવે છે: બુદ્ધિના અનેક પ્રકાર હોઈ શકે છે. આકાશમાં ઉડતો એક સામાન્ય કાગડો પણ વિજ્ઞાનને સમજાવી શકે છે કે પ્રકૃતિએ બનાવેલી મગજની મશીનરી કેટલી અદભૂત અને વૈવિધ્યસભર હોઈ શકે છે.

ભવિષ્યમાં અન્ય પક્ષીઓ પર પણ આ પ્રકારના સંશોધનો કરવામાં આવશે જેથી પક્ષીઓના મગજની કાર્યક્ષમતા વિશે વધુ સ્પષ્ટ ચિત્ર મળી શકે. હાલમાં તો આ સંશોધને સાબિત કરી દીધું છે કે 'કાગડો ચતુર છે' એ માત્ર વાર્તા નથી, પરંતુ એક વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. તેમની આ તીવ્ર ગતિ અને સચોટતા આપણને મગજની વિવિધતા અને ઉત્ક્રાંતિના ચમત્કારોને સમજવા માટે એક નવો દ્રષ્ટિકોણ આપે છે.