માનવ શરીરનું કમ્પોસ્ટિંગ: પર્યાવરણપૂરક અંતિમ સંસ્કારનું નવું વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી
દફનવિધિ અને અગ્નિસંસ્કારથી થતા પર્યાવરણીય નુકસાન સામે વિજ્ઞાનનો નવો વિકલ્પ: નેચરલ ઓર્ગેનિક રિડક્શન દ્વારા માનવ શરીરનું પોષક માટીમાં રૂપાંતરણ.
માનવજાતે પૃથ્વી પર પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન પર્યાવરણમાં અસંખ્ય પરિવર્તનો અને પ્રદૂષણ સર્જ્યા છે, પરંતુ આ અસર માત્ર જીવન સુધી સીમિત નથી રહેતી. મૃત્યુ પછીની પરંપરાગત અંતિમ સંસ્કારની પદ્ધતિઓ પણ પર્યાવરણ પર મોટો બોજ નાખે છે. પરંપરાગત દફનવિધિમાં જમીનનો મોટો વિસ્તાર રોકાય છે અને શવને સાચવવા માટે ઝેરી રસાયણોનો ઉપયોગ થાય છે, જ્યારે અગ્નિસંસ્કાર અથવા શવદાહ (cremation) માં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જીવાશ્મ બળતણ (fossil fuels) વપરાય છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ તરીકે વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોએ 'હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ' (human composting) ની વિજ્ઞાન-આધારિત પદ્ધતિ વિકસાવી છે, જેને કાનૂની ભાષામાં 'નેચરલ ઓર્ગેનિક રિડક્શન' (natural organic reduction) અથવા 'ટેરામેશન' (terramation) કહેવામાં આવે છે.
હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ એ એક એવી જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેમાં મિલિયન જેટલા સૂક્ષ્મજીવો (microbes) અને વનસ્પતિજન્ય ઓર્ગેનિક પદાર્થોની મદદથી મૃત શરીરને કુદરતી રીતે ફળદ્રુપ માટી અથવા કમ્પોસ્ટમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. એકવીસમી સદીની શરૂઆતમાં વિકસાવવામાં આવેલી આ તકનીક પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ વિકલ્પ તરીકે ઝડપથી ઉભરી રહી છે. ફ્રાન્સના વૈજ્ઞાનિકો અને વોશિંગ્ટન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ આ દિશામાં ઊંડાણપૂર્વક પરીક્ષણો કર્યા છે. વોશિંગ્ટન રાજ્ય આ પદ્ધતિને કાનૂની માન્યતા આપનાર પ્રથમ ક્ષેત્ર બન્યું હતું, અને ત્યારબાદ અન્ય યુએસ રાજ્યો, સ્વીડન અને ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ (ઓસ્ટ્રેલિયા) માં પણ તેને કાનૂની સ્વીકૃતિ મળી છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને જરૂરિયાત
અંતિમ સંસ્કારના ઉદ્યોગનો ઇતિહાસ તપાસીએ તો, ૧૯૬૩ના પ્રખ્યાત પુસ્તક 'ધ અમેરિકન વે ઓફ ડેથ' (The American Way of Death) માં દર્શાવ્યા મુજબ, અમેરિકન સિવિલ વોર પછી વ્યાપારી અંતિમ સંસ્કાર ઉદ્યોગે અત્યંત ખર્ચાળ અને સંસાધન-ગહન પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. જેમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ (embalming), મોંઘા શવપેટિઓ (coffins) અને વિશાળ કબર સ્થાનોનો સમાવેશ થતો હતો. તેના વિકલ્પ તરીકે સમય જતાં શવદાહ લોકપ્રિય બન્યો અને ૨૦૧૫ સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં દફનવિધિ કરતાં અગ્નિસંસ્કારનું પ્રમાણ વધી ગયું.
જોકે, અગ્નિસંસ્કાર પણ પર્યાવરણીય રીતે નિર્દોષ નથી. શવદાહ ગૃહના ભઠ્ઠામાં મોટા પ્રમાણમાં જીવાશ્મ બળતણનો વપરાશ થાય છે અને વાતાવરણમાં કાર્બન ઉત્સર્જન થાય છે. આ ઉપરાંત, મૃતકના દાંતમાં રહેલા જૂના એમાલગમ ફીલિંગ્સને કારણે વાતાવરણમાં ઝેરી પારો (mercury) ભળવાનું પણ જોખમ રહે છે. આ કારણોસર રીકમ્પોઝ (Recompose) કંપનીના સ્થાપક કેટરિના સ્પેડ (Katrina Spade) એ પશુપાલનમાં વપરાતી કમ્પોસ્ટિંગ પદ્ધતિઓનો માનવ શરીર પર પ્રયોગ કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન શરૂ કર્યું. ૨૦૨૦ માં વોશિંગ્ટન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતે આ પદ્ધતિનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો.
USD ($)
પ્રક્રિયા કેવી રીતે કામ કરે છે: વિજ્ઞાન અને જૈવિક ક્રાંતિ
કમ્પોસ્ટિંગ એ જૈવિક ઘન પદાર્થોનું પુનઃચક્રણ (recycle) કરવાની એક એરોબિક (aerobic) એટલે કે ઓક્સિજન-આધારિત પદ્ધતિ છે. આ પ્રક્રિયા જૈવિક સામગ્રીને ફળદ્રુપ હ્યુમસ (humus) માં રૂપાંતરિત કરે છે. કમ્પોસ્ટિંગ માટે ચાર મુખ્ય ઘટકો અત્યંત આવશ્યક છે: કાર્બન (carbon), નાઇટ્રોજન (nitrogen), ઓક્સિજન (oxygen) અને પાણી (water).
રીકમ્પોઝ કંપનીની પેટન્ટ અનુસાર, મૃત શરીરને એક વિશિષ્ટ સ્ટેનલેસ સ્ટીલ કન્ટેનરમાં વનસ્પતિજન્ય મિશ્રણ સાથે મૂકવામાં આવે છે. આ મિશ્રણમાં લાકડાના ટુકડા (woodchips), પરુળ (straw) અને આલ્ફાલ્ફા (alfalfa) નો ઉપયોગ થાય છે. Recompose ના અંદાજ મુજબ પ્રતિ વ્યક્તિ આશરે ૭૨૯ ક્યુબિક ફૂટ (૨૦.૬ ક્યુબિક મીટર) વનસ્પતિ સામગ્રી વપરાય છે. આ કન્ટેનરમાં ઓક્સિજનનો સતત પ્રવાહ જાળવવામાં આવે છે અને તેને જરૂરિયાત મુજબ ફેરવવામાં (rotate) આવે છે.
આ અનુકૂળ વાતાવરણમાં થર્મોફાઈલ માઈક્રોબ્સ (thermophile microbes - ઊંચા તાપમાને સતત સક્રિય રહેતા સૂક્ષ્મજીવો) ઝડપથી વધે છે અને શરીર તેમજ વનસ્પતિ મિશ્રણનું વિઘટન શરૂ કરે છે. ઇજનેર ઓરેન બર્નસ્ટીન (Oren Bernstein) સાથે મળીને કેટરિના સ્પેડે એક જ સંકુલમાં અનેક શરીરોનું કમ્પોસ્ટિંગ કરી શકાય તેવા કન્ટેનર અને ફ્રેમ સિસ્ટમ ડિઝાઇન કરી છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા માત્ર ૧ થી ૨ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં સમગ્ર શરીર ફળદ્રુપ માટીમાં ફેરવાઈ જાય છે.
| પદ્ધતિ | સમયગાળો | ઉર્જા વપરાશ | અંદાજિત ખર્ચ ($) |
|---|---|---|---|
| પરંપરાગત દફનવિધિ | કાયમી / વર્ષો | ઊંચો (સંસાધન ગહન) | $૭,૦૦૦ - $૧૨,૦૦૦ |
| અગ્નિસંસ્કાર (Cremation) | કેટલાક કલાક | પૂર્ણ (જીવાશ્મ બળતણ) | $૪,૦૦૦ - $૭,૦૦૦ |
| હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ (NOR) | ૧ થી ૨ મહિના | અગ્નિસંસ્કારના ૧/૮ ભાગ જેટલો | $૩,૦૦૦ - $૭,૦૦૦ |
સુરક્ષાત્મક પગલાં, તાપમાન અને આરોગ્ય નિયમો
માનવ શરીરના કમ્પોસ્ટિંગ માટે કડક આરોગ્ય અને કાનૂની સુરક્ષા ધોરણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી (EPA) ના 'પ્રોસેસિસ ટુ ફર્ધર રિડ્યુસ પેથોજેન્સ' (PFRP) ધોરણો મુજબ, બંધ કન્ટેનરમાં કમ્પોસ્ટિંગનું તાપમાન સતત ૩ દિવસથી વધુ સમય માટે ઓછામાં ઓછું ૫૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ (૧૩૧ ડિગ્રી ફેરેનહીટ) સુધી પહોંચવું અનિવાર્ય છે. આ ઉચ્ચ તાપમાન હાનિકારક જીવાણુઓ (pathogens), દવાઓ, એન્ટિબાયોટિક્સ અને કીમોથેરાપીની દવાઓના અવશેષોને નિષ્ક્રિય કરવા માટે જરૂરી છે.
કેટલાક ચોક્કસ ચેપી રોગો જેવા કે ટીબી (tuberculosis), ક્રુત્ઝફેલ્ડ-જેકોબ ડિસીઝ (Creutzfeldt–Jakob disease) અને એબોલા (Ebola) ધરાવતી વ્યક્તિઓના શરીર આ પ્રક્રિયા માટે અયોગ્ય ગણાય છે, કારણ કે તેમના રોગકારક બેક્ટેરિયા કે વાયરસ કમ્પોસ્ટિંગના તાપમાનમાં પણ જીવંત રહી શકે છે. આ ઉપરાંત, પેસમેકર જેવા બેટરીવાળા મેડિકલ ઇમ્પ્લાન્ટ્સ અથવા રેડિયોએક્ટિવ સીડ્સને પ્રક્રિયા શરૂ કરતા પહેલાં દૂર કરવા પડે છે. હિપ રિપ્લેસમેન્ટમાં વપરાતી ધાતુઓને પણ માટીના ઉપયોગ પહેલાં અલગ કરવામાં આવે છે.
હાડકાં સોફ્ટ ટીશ્યુ (નરમ પેશીઓ) કરતાં ધીમેથી વિઘટિત થાય છે. તેથી કમ્પોસ્ટિંગ પ્રક્રિયાના મધ્ય તબક્કામાં હાડકાંને અલગ કરી, યાંત્રિક સાધનો વડે તેનો બારીક પાવડર કરવામાં આવે છે અને તેને ફરીથી માટીમાં ભેળવવામાં આવે છે. આ જ પદ્ધતિ પશ્ચિમી દેશોના શવદાહ ગૃહોમાં અસ્થિઓના ચૂર્ણ માટે વપરાય છે.
- કન્ટેનરમાં સ્થાપનશરીરને લાકડાના ટુકડા (woodchips), પરુળ (straw) અને આલ્ફાલ્ફા જેવા વનસ્પતિ મિશ્રણ સાથે કન્ટેનરમાં મૂકવામાં આવે છે.
- એરોબિક કમ્પોસ્ટિંગ અને તાપમાનઓક્સિજન પ્રવાહ વચ્ચે થર્મોફાઈલ માઈક્રોબ્સ વિઘટન કરે છે; EPA ધોરણ મુજબ તાપમાન ૫૫ °C (૧૩૧ °F) થી વધુ ૩ દિવસ જાળવવામાં આવે છે.
- હાડકાંની પ્રક્રિયામધ્ય પ્રક્રિયામાં હાડકાં અલગ કરી યાંત્રિક રીતે ચૂર્ણ બનાવી પુનઃ માટીમાં ઉમેરાય છે.
- પોષક માટીનું નિર્માણ૧-૨ મહિનામાં ૪૫૦ કિલો પોષક માટી તૈયાર થાય છે, જે પરિવારને સોંપાય છે અથવા જંગલોમાં દાન કરાય છે.
આંકડા, ક્ષમતા અને ખર્ચની સરખામણી
રીકમ્પોઝના આંકડા મુજબ, એક માનવ શરીરના કમ્પોસ્ટિંગથી આશરે ૨૭ ક્યુબિક ફૂટ (૦.૭૬ ક્યુબિક મીટર) કદની અને ૧,૦૦૦ પાઉન્ડ (૪૫૦ કિલોગ્રામ) વજન ધરાવતી પોષક માટી તૈયાર થાય છે. પરિવારજનો આ માટીનો ઉપયોગ પોતાના બગીચામાં કરી શકે છે અથવા સંરક્ષણ જંગલો (conservation forests) માં દાન કરી શકે છે.
ઊર્જા વપરાશની દ્રષ્ટિએ, હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ ફેસિલિટી ચલાવવા માટે ઊર્જાની જરૂર પડે છે પરંતુ તે અગ્નિસંસ્કાર માટે વપરાતી ઊર્જાના માત્ર ૮મા ભાગ (૧/૮) જેટલી જ હોય છે. આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ આ પદ્ધતિ વધુ પરવડે તેવી છે.
વોશિંગ્ટન રાજ્યના નિયમો મુજબ, તૈયાર થયેલી માટીમાં આર્સેનિક (arsenic), કેડમિયમ (cadmium), સીસું (lead), પારો (mercury) અને સેલેનિયમ (selenium) જેવા ઝેરી તત્વોનું પરીક્ષણ કરવું પડે છે. ન્યૂ યોર્ક અને કોલોરાડો જેવા રાજ્યોમાં આ માટીનો ઉપયોગ ખાદ્ય પાકો ઉગાડવા માટે કરવા પર પ્રતિબંધ છે.
સામાજિક, ધાર્મિક અને ભવિષ્યના દ્રષ્ટિકોણ
હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગનો વિચાર પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ અત્યંત આશાસ્પદ હોવા છતાં તેને સામાજિક અને ધાર્મિક સ્તરે વિવિધ પ્રતિભાવો મળ્યા છે. કેથોલિક ચર્ચ (Catholic Church) એ તેનો વિરોધ કરતા જણાવ્યું છે કે માનવ અવશેષોનો પવિત્રતાથી સ્વીકાર થવો જોઈએ અને તેને ખેતી કે જમીનમાં ભેળવી દેવો એ પુનરુત્થાનના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે. જોકે, કેટલાક બાયોએથિક્સ નિષ્ણાતો માને છે કે 'ધૂળમાંથી ધૂળમાં ભળી જવું' એ બાઇબલના સંદેશને વધુ સીધી રીતે સાર્થક કરે છે.
યહૂદી ધર્મમાં ઓર્થોડોક્સ પ્રવાહો કમ્પોસ્ટિંગનો વિરોધ કરે છે, જ્યારે રિકન્સ્ટ્રક્શનિસ્ટ વલણ ધરાવતા રબ્બીઓ તેને પર્યાવરણીય મૂલ્યો સાથે સુસંગત માને છે. પર્યાવરણવાદીઓ અને લેખક કેટલિન ડૌટી (Caitlin Doughty) જેવા સક્રિય કાર્યકર્તાઓનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયા મૃત્યુ પછી પણ પૃથ્વીને પોષણ આપવાની માનવ ઈચ્છા પૂરી કરે છે.
હ્યુમન કમ્પોસ્ટિંગ એ અંતિમ સંસ્કારના ક્ષેત્રમાં એક અનોખી જૈવિક અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ છે. તે માનવ શરીરને કુદરતી રીતે પૃથ્વીના ચક્રમાં પુનઃપ્રવેશ કરાવવાની એક અત્યાધુનિક અને ટકાઉ તકનીક પૂરી પાડે છે.
