ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડના પુનઃસ્થાપન અભિયાનમાં બે પક્ષીઓના મૃત્યુથી અવરોધ

રાજસ્થાનના ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કમાં ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડ (GIB) ના પુનઃસ્થાપન અભિયાન હેઠળ મુક્ત કરવામાં આવેલા પક્ષીઓમાંથી એકનું મૃત્યુ થયું છે, જે આ પ્રોજેક્ટ માટે એક પડકાર સમાન છે. મોંગાબાય-ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, ઓક્ટોબર મહિનાની શરૂઆતમાં પ્રોજેક્ટ ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડના એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કા તરીકે, કેપ્ટિવ-બ્રેડ એટલે કે સંવર્ધન કેન્દ્રોમાં ઉછેરેલા ચાર પક્ષીઓને જંગલમાં છોડવામાં આવ્યા હતા. જોકે, ૧૭ ઓક્ટોબરના રોજ આ ચારમાંથી એક પક્ષી મૃત હાલતમાં મળી આવ્યું હતું. પ્રાથમિક તપાસ મુજબ, આ પક્ષીનું મૃત્યુ એક દિવસ પહેલા રણના શિયાળ દ્વારા શિકાર કરવામાં આવતા થયું હોવાનું જણાય છે.

આ ઘટનાને સત્તાવાળાઓ પ્રોજેક્ટ માટે મોટો અવરોધ માનતા નથી. વન્યજીવ સંસ્થાન ઓફ ઈન્ડિયા (Wildlife Institute of India) ના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સુતીર્થ દત્તાએ મોંગાબાય-ઈન્ડિયાને જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે પક્ષીઓને ફરીથી જંગલમાં છોડવામાં આવે છે, ત્યારે શિકાર થવાને કારણે, ભૂખમરાને કારણે અથવા હાલના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના જોખમોને કારણે મૃત્યુ થવાની શક્યતા રહેલી જ છે.

આ વર્ષે આ પ્રોજેક્ટમાં અન્ય એક ઘટના પણ બની હતી. માર્ચ મહિનામાં ગુજરાતના કચ્છમાં જંગલમાં એક ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડનું બચ્ચું જોવા મળ્યું હતું. આ બચ્ચું રાજસ્થાનના જેસલમેરમાં આવેલા સામ ખાતેના કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ સેન્ટરમાંથી લાવવામાં આવેલા ફળદ્રુપ ઈંડામાંથી ઉતરી આવ્યું હતું. જોકે, એપ્રિલ મહિનામાં આ બચ્ચું અચાનક ગુમ થઈ ગયું હતું અને વન વિભાગના અધિકારીઓએ શોધખોળ કરવા છતાં તેનો કોઈ પત્તો લાગ્યો નહોતો. વન વિભાગના અધિકારીઓને શંકા હતી કે આ બચ્ચાનું પણ શિકાર થયું હશે, જોકે તેનું કોઈ અવશેષ મળી આવ્યું નહોતું. આ ઘટના બાદ ગુજરાત સરકારે પક્ષીઓના રહેઠાણનું રક્ષણ કરવા માટે વાડ લગાવવી અને શિકારી પ્રાણીઓના વ્યવસ્થાપન જેવા પગલાં વધુ મજબૂત કર્યા હતા.

કચ્છમાં કરવામાં આવેલ આ પ્રક્રિયા 'જમ્પસ્ટાર્ટ એપ્રોચ' નો એક ભાગ હતી. આ અભિયાનનો હેતુ ગુજરાતમાં ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડની વસ્તીને ફરીથી સ્થાપિત કરવાનો હતો, કારણ કે ગુજરાત આ પક્ષીઓનું અગાઉનું વ્યાપક ક્ષેત્ર હતું. આ પદ્ધતિમાં રાજસ્થાનના કેપ્ટિવ-બ્રીડિંગ પ્રોગ્રામમાંથી ઈંડા લાવવામાં આવે છે અને ગુજરાતની જંગલી માદા બસ્ટાર્ડને તે ઈંડા પર બેસવા અને બચ્ચાના ઉછેર માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

વૈજ્ઞાનિક સુતીર્થ દત્તાના જણાવ્યા અનુસાર, સામાન્ય રીતે બસ્ટાર્ડના સંવર્ધન અને મુક્તિ કાર્યક્રમોમાં કેપ્ટિવ-બ્રેડ પક્ષીઓના બચવાનો દર વધુમાં વધુ ૩૦% હોય છે. તેમણે ઉમેર્યું કે જો તેઓ વર્ષમાં ૩૦ પક્ષીઓને મુક્ત કરે અને તેમાંથી ૧૦ પક્ષીઓ જીવિત રહીને જંગલી વસ્તીનો ભાગ બને, તો પણ તે ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્કમાં હાલની અંદાજે ૪૦ પક્ષીઓની વસ્તીમાં મોટું યોગદાન ગણાશે. જંગલમાં ઈંડા અથવા નાના બચ્ચાના તબક્કે મૃત્યુ થવાની શક્યતા વધુ હોય છે. જંગલમાં રહેલા બસ્ટાર્ડના ઈંડાના બચવાનો દર માત્ર ૧૮% જ હોય છે.

આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શરૂઆતના જીવનમાં આવતા પડકારોને પહોંચી વળવાનો હતો. આ પ્રોજેક્ટની શરૂઆત જેસલમેરમાં સામ અને રામદેવરા ખાતે બે કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ સેન્ટરો પર ૪૦ પક્ષીઓની સ્થાપિત વસ્તી સાથે કરવામાં આવી હતી. આ વસ્તી જંગલમાંથી ઈંડા એકત્રિત કરીને અને બચ્ચાને કેપ્ટિવમાં ઉછેરીને તૈયાર કરવામાં આવી હતી. હાલમાં આ કેપ્ટિવ-બ્રીડિંગ પ્રોગ્રામમાં લગભગ ૧૦૦ પક્ષીઓ છે. સુતીર્થ દત્તાના જણાવ્યા મુજબ, આ પ્રોજેક્ટ હવે તેના આગામી તબક્કા એટલે કે 'રીવાઈલ્ડિંગ' તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. મૂળ લક્ષ્ય ૧૫ વર્ષનું હતું, પરંતુ આ પ્રોજેક્ટ સાત થી આઠ વર્ષમાં જ આ તબક્કા સુધી પહોંચી ગયો છે. દત્તાએ જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બસ્ટાર્ડના સંવર્ધન કાર્યક્રમોમાં બચવાનો દર અંદાજે ૪૮% નોંધાય છે, જ્યારે ભારતના આ કાર્યક્રમમાં ૮૦% બચવાનો દર નોંધાયો છે, જેના કારણે આ સમયમર્યાદા વહેલી આવી શકી છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટની સજ્જતા અને પારદર્શિતા અંગે ટીકાઓ પણ થઈ રહી છે.

ગ્રેટ ઈન્ડિયન બસ્ટાર્ડ એ પક્ષીઓની એક દુર્લભ પ્રજાતિ છે. આ પ્રજાતિના સંરક્ષણ માટે વિવિધ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે જેથી તેમની ઘટતી જતી વસ્તીને બચાવી શકાય.