સંસદ અને વિધાનસભામાં અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિની અનામત બેઠકોના રોટેશનની અરજી ફગાવી

સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત રાખેલી બેઠકોના ફરજિયાત રોટેશનની માંગ કરતી અરજી ફગાવી દીધી છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, કોર્ટે અરજદારને સ્પષ્ટ કર્યું કે આ મામલો ધારાસભાનો છે, ન્યાયતંત્રનો નહીં.

ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઇન્ડિયા સૂર્યા કાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી મોહનાની બેન્ચે અરજદારને કટાક્ષ કરતા કહ્યું કે તેઓ "ખોટો નંબર ડાયલ કરી રહ્યા છે". કોર્ટે સૂચન કર્યું કે કાયદામાં ફેરફાર કરવા માટે સર્વસંમતિ બનાવવા માટે તેમણે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ચુકાદામાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કરતા બેન્ચે ડેલિમિટેશન એક્ટ, ૨૦૦૨ની કલમ ૯ (૧)(સી) ની માન્યતા જાળવી રાખી છે. આ કલમ મુજબ, જે વિસ્તારોમાં અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિના રહેવાસીઓનું પ્રમાણ તુલનાત્મક રીતે વધુ હોય ત્યાં અનામત મતવિસ્તારો નક્કી કરવાના હોય છે. આ જોગવાઈમાં આવા મતવિસ્તારોના સમયાંતરે રોટેશનની કોઈ ફરજિયાતતા નથી.

કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિના રહેવાસીઓની વધુ સંખ્યાના આધારે અનામત મતવિસ્તારો નક્કી કરવાથી જાતિવાદ વધે છે કે નહીં, તે પ્રશ્ન ધારાસભાએ વિચારવાનો છે. માત્ર આ કારણોસર હાલના કાયદાને ગેરબંધારણીય ઠેરવી શકાય નહીં. કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે અરજદાર કાયદા દ્વારા રોટેશનનો સિદ્ધાંત દાખલ કરવા માટે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાસે જઈ શકે છે.

આ અરજી ઉત્તર પ્રદેશના સુલતાનપુર જિલ્લાના ૧૯૧-કાદિપુર વિધાનસભા મતવિસ્તારના મતદાર જગદીશ સિંઘ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ મતવિસ્તાર લગભગ સાત દાયકાથી અનુસૂચિત જાતિના ઉમેદવારો માટે અનામત છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે રોટેશનના અભાવે બંધારણની કલમ ૧૪, ૧૫ અને ૧૯ સહિત સમાનતાના અધિકાર અને અન્ય મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય છે, કારણ કે મતદારો માત્ર અનુસૂચિત જાતિના ઉમેદવારોને જ પસંદ કરવા મજબૂર બને છે.

જગદીશ સિંઘે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે આ વ્યવસ્થાથી સમગ્ર સમુદાયને બદલે માત્ર કેટલાક પરિવારોને જ લાભ મળે છે. તેમણે માંગ કરી હતી કે પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ માટે બંધારણની કલમ ૨૪૩ડી અને ૨૪૩ટી હેઠળ જેવી રોટેશન વ્યવસ્થા છે, તેવી જ વ્યવસ્થા અહીં પણ હોવી જોઈએ.

સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે અરજદારની એ દલીલ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે વધુ અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિ વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં અનામત બેઠકો રાખવાથી જાતિવાદ મજબૂત થાય છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે બહુપક્ષીય લોકશાહીમાં મતદારો જાતિ કે ધર્મને બદલે રાજકીય વિચારધારાના આધારે પ્રતિનિધિઓ પસંદ કરે છે. કોર્ટે કહ્યું, "રાજકીય લોકશાહીમાં અલગ-અલગ વિચારધારા ધરાવતી અનેક રાજકીય પાર્ટીઓ હોય છે. સામાન્ય રીતે મતદારો પાર્ટીને મત આપે છે, જાતિ કે ધર્મને નહીં. તમને કોઈ ચોક્કસ રાજકીય વિચારધારા પસંદ હોઈ શકે અથવા ન હોઈ શકે. તે વિચારધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે છે તે બિનમહત્વનું બની જાય છે. તમે તે વિચારધારાને મત આપો છો, તેથી તમારી દલીલ ખોટી પડે છે."

કોર્ટે મત આપવાના અધિકાર અને કોઈ ચોક્કસ મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડવાના દાવા કરેલા અધિકાર વચ્ચે તફાવત દર્શાવ્યો હતો. કોર્ટે ધ્યાન દોર્યું કે સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારો બિન-અનામત બેઠકો પરથી ચૂંટણી લડવા માટે મુક્ત છે.

જ્યારે અરજદારે ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ માટે આગ્રહ કર્યો, ત્યારે કોર્ટે ફરીથી કહ્યું, "તમે ખોટો નંબર ડાયલ કરી રહ્યા છો." બેન્ચે સૂચવ્યું કે આ માંગ સંસદ સુધી લઈ જવી જોઈએ અને હળવા અંદાજમાં ઉમેર્યું કે, "આ વિરોધ અને નારાબાજીની સારી સીઝન છે, તેથી આ વિરોધ કરવા માટે યોગ્ય જગ્યા છે."

અરજદારે ધ્યાન દોર્યું હતું કે હાઈકોર્ટે પોતે સ્વીકાર્યું હતું કે રોટેશન એક આદર્શ વ્યવસ્થા હોઈ શકે, પરંતુ ન્યાયિક સંયમ રાખતા તેણે નિર્દેશો આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે એ ધારણા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે વધુ અનુસૂચિત જાતિની વસ્તી ધરાવતા મતવિસ્તારોના મતદારો ફરજિયાતપણે જાતિના આધારે જ મતદાન કરશે અને તેથી ત્યાં અનામત બેઠકો બિનજરૂરી છે. કોર્ટે કહ્યું કે આ વિચારધારા એ માન્યતા પર આધારિત છે કે બહુમતી સમુદાય સમુદાય અથવા જાતિના આધારે મતદાન કરશે.