ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદો પ્રેસની સ્વતંત્રતાને અસર કરતો નથી તેમ કેમણીનો દાવો

કેન્દ્રીય માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે બુધવારે જણાવ્યું હતું કે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ પ્રેસની સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા બંધારણ દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી છે અને તે સંપૂર્ણપણે ઉપલબ્ધ છે. વૈષ્ણવે ઉમેર્યું હતું કે આ કાયદાનો હેતુ મીડિયાની સ્વતંત્રતાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વ્યક્તિગત ડેટાનું રક્ષણ કરવાનો છે અને પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતાને અસર કરવાનો તેમનો કોઈ ઈરાદો નથી.

માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રીએ મીડિયા વ્યાવસાયિકો અને એડિટરોને આ કાયદા અંગેની ચિંતાઓ વિશે સરકાર સાથે ખુલ્લા સંવાદ કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે DPDP એક્ટ એ સુપ્રીમ કોર્ટના એ ચુકાદા બાદ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં ગોપનીયતાના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી. વૈષ્ણવે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આ કાયદો અખબારો, ટેલિવિઝન ચેનલો, મીડિયા પ્રતિનિધિઓ અને માહિતી ટેકનોલોજી ઉદ્યોગ સહિતના હિતધારકો સાથે એક વર્ષથી વધુ સમયની પરામર્શ પ્રક્રિયા પછી તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે DPDP એક્ટની જોગવાઈઓ ક્યાંય પણ પ્રેસ, પત્રકારત્વ અને મીડિયાની સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરતી નથી.

બીજી તરફ, ડિજિટલ ન્યૂઝ પબ્લિશર્સ એસોસિએશન (DNPA) દ્વારા DPDP એક્ટ, ૨૦૨૩ અને તેની હેઠળ ૨૦૨૫ માં બનાવવામાં આવેલા નિયમોને પડકારતી એક અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે મંગલવારે નોટિસ જારી કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે નાગરિકોના ગોપનીયતાના અધિકાર અને મીડિયાની તપાસ અને રિપોર્ટિંગ કરવાની સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતા હેઠળની બેન્ચે આ બાબતે ૧૭ નવેમ્બરના રોજ સુનાવણી કરવાનું નક્કી કર્યું છે. બેન્ચે એસોસિએશનની તે અરજી પર પણ નોટિસ આપી છે જેમાં પડકારવામાં આવેલી જોગવાઈઓના અમલીકરણ પર રોક લગાવવાની માંગ કરવામાં આવી છે.

DNPA વતી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ એડવોકેટ માધવી દિવાને કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે આ અરજી પરંપરાગત સમાચાર પ્રકાશકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા "લેગસી મીડિયા" દ્વારા કરવામાં આવેલો પ્રથમ વ્યાપક પડકાર છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે આ કાયદો પત્રકારત્વ કરવાની પદ્ધતિને મૂળભૂત રીતે બદલી શકે છે કારણ કે રિપોર્ટિંગ માટે વ્યક્તિગત માહિતી એકત્રિત કરતા કે પ્રોસેસ કરતા સમાચાર સંસ્થાઓએ સંમતિ મેળવવી પડશે. દિવાએ ચેતવણી આપી હતી કે જો સમાચાર માટે પરવાનગી અને સંમતિ લેવી પડશે તો સમાચાર નવા રહેશે નહીં અને આ માળખું પ્રી-સેન્સરશિપ (પૂર્વ-સેન્સરશિપ) જેવું બની શકે છે, જેના કારણે સમાચાર ખંડો જાહેર અધિકારીઓ અને સરકારી કચેરીઓ સાથે જોડાયેલા કિસ્સાઓ પર કામ કરવા અસમર્થ બની શકે છે. તેમણે વધુમાં કહ્યું હતું કે આનાથી ન્યૂઝરૂમ બંધ થઈ જશે અને જો કોઈ અહેવાલ ખોટો હોય તો પ્રકાશકોએ તેની consequence ભોગવવી જોઈએ, પરંતુ અગાઉથી પરવાનગી લેવાની જરૂર નથી.

કોર્ટે દિવાને પૂછ્યું હતું કે તેઓ કેવી રીતે સૂચન કરી શકે છે કે કાયદાનો દુરુપયોગ ન થાય તે માટે કેન્દ્ર સરકાર અને કોર્ટને શું કરવું જોઈએ. ચીફ જસ્ટિસ કાંતે કહ્યું હતું કે નિર્દોષ નાગરિકોના અધિકારો અને તમારા અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે. કોર્ટે એસોસિએશનને એ પણ સમજાવવાનું સૂચન કર્યું હતું કે તેઓ કેવી રીતે એ સુનિશ્ચિત કરશે કે રિપોર્ટિંગથી વ્યક્તિઓના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ન થાય.

આ વિવાદના કેન્દ્રમાં DPDP એક્ટની કલમ ૪૪(૩) છે, જેણે માહિતી અધિકાર (RTI) એક્ટ, ૨૦૦૫ ની કલમ ૮(૧)(જે) માં સુધારો કર્યો છે. એસોસિએશનનું કહેવું છે કે આ સુધારાથી વ્યક્તિગત માહિતી માટે અગાઉના જાહેર હિતના ખુલાસાના રક્ષણનો અંત આવશે અને જાહેર જવાબદારી સાથે સંબંધિત રેકોર્ડ્સ સુધીની પહોંચ મર્યાદિત થઈ શકે છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે ડેટા પ્રોટેક્શન માળખું જાહેર હિતમાં કરવામાં આવતા પત્રકારત્વ અને અન્ય પ્રકારના ડેટા પ્રોસેસિંગ વચ્ચે તફાવત કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. જો તફાવત રાખવામાં નહીં આવે તો પત્રકારોને ભ્રષ્ટાચાર, કોર્પોરેટ ગેરરીતિ અથવા જાહેર અધિકારીઓના ગેરવર્તણૂકની તપાસમાં સુસંગત માહિતી હોવા છતાં પણ સંમતિની માંગણી, સંમતિ પાછી ખેંચવી અથવા માહિતી ભૂંસી નાખવાની માંગનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

DNPA ૨૧ સમાચાર પ્રકાશકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં અદાણી અને અંબાણી જૂથ સાથે જોડાયેલી મીડિયા કંપનીઓ તેમજ અનેક જાણીતા અખબારો અને ટેલિવિઝન નેટવર્ક્સનો સમાવેશ થાય છે. એક ઉચ્ચ સ્ત્રોત મુજબ, જો પત્રકારત્વની પ્રવૃત્તિઓને સ્પષ્ટપણે સુરક્ષિત કરવા માટે કાયદામાં સુધારો કરવાની જરૂર જણાય તો સરકાર તે માટે પણ તૈયાર છે. સ્ત્રોતે ઉમેર્યું હતું કે જો 'હાર્ડકોડિંગ' જરૂરી હોય તો સુધારો કરી શકાય છે કારણ કે સરકારનો ઈરાદો સ્પષ્ટ છે અને કોઈપણ મૂંઝવણ સંસદમાં સુધારા દ્વારા દૂર કરી શકાય છે.