ભારતમાં બેથી વધુ બાળકો ધરાવતા લોકો સામેના કાયદા હવે બિનજરૂરી

ભારતમાં બેથી વધુ બાળકો ધરાવતા લોકોને સજા કરનારા કાયદાઓ હવે તેમની સુસંગતતા ગુમાવી ચૂક્યા છે, એવું સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે ઠેરવ્યું છે. દેશમાં ફર્ટિલિટી રેટ એટલે કે પ્રજનન દર ઘટવાને કારણે આ કાયદાઓ હવે અપ્રસ્તુત બની ગયા હોવાનું કોર્ટે નોંધ્યું છે. જસ્ટિસ પીએસ નરસિંહના અધ્યક્ષતાવાળા બેન્ચે ૩૭ પાનાના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે, આવા કાયદાઓનો પાયો, એટલે કે વધુ પડતી વસ્તીનો ડર, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં થયેલા વસ્તી વિષયક ફેરફારોને કારણે હવે તૂટી ગયો છે.

કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે, વસ્તી વિસ્ફોટ એ પ્રગતિમાં અવરોધ છે તેવો દાયકાઓ જૂનો અભિપ્રાય હવે જૂનો થઈ ગયો છે. વસ્તીનો વિકાસ પર નકારાત્મક પ્રભાવ પડે છે તેવી અગાઉની ધારણા હવે ટકી શકે તેમ નથી. સમાજ અને અદાલતોએ વધુ વસ્તીના નકારાત્મક પરિણામો વિશે ચિંતા કરવાને બદલે, વસ્તીના સ્વસ્થ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ, તેમ ચુકાદામાં જસ્ટિસ નરસિંહ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું હતું.

ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ૩.૦૨ થી ઘટીને ૧.૯ પર આવી ગયો છે. ૨.૧ નો TFR, જેને રિપ્લેસમેન્ટ રેટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે એક પેઢીને સંપૂર્ણપણે બદલવા માટે પૂરતો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, ભલે ભારતની વસ્તી હજુ ઘટતી નથી, પરંતુ TFR રિપ્લેસમેન્ટ રેટથી નીચે જવાથી ટૂંક સમયમાં વસ્તીનું વયજૂથ વૃદ્ધો તરફ બદલાશે અને કાર્યશીલ વયના લોકોનો હિસ્સો ઘટશે. આથી, વસ્તી વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરવાના હેતુથી બનાવેલા કાયદાઓ હવે તેમનું મહત્વ ગુમાવી ચૂક્યા છે.

જસ્ટિસ નરસિંહના જણાવ્યા અનુસાર, વસ્તી વિષયક ફેરફારોની નોંધ લેવામાં નિષ્ફળતા ભારત માટે ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. પરિવર્તન સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરવો એ ન્યાય મેળવવામાં અવરોધરૂપ છે. પરિવર્તન સ્વીકારવામાં નિષ્ફળતા માત્ર અન્યાય જ નથી કરતી, પરંતુ તે સત્તાનો દુરુપયોગ પણ છે. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે ૬૦ વર્ષ કે તેથી વધુ વયના લોકોનો હિસ્સો ૨૦૧૪ માં આશરે ૮.૩ ટકા હતો, જે ૨૦૨૪ માં વધીને ૯.૭ ટકા થયો છે અને સરકારી અંદાજો મુજબ ૨૦૩૬ સુધીમાં આ હિસ્સો લગભગ ૧૫ ટકા સુધી પહોંચશે.

ભારતમાં ઘટતો પ્રજનન દર એ સૂચવે છે કે ભવિષ્યમાં યુવાનોનું પ્રમાણ ઓછું હશે અને તેના બદલે વૃદ્ધ વસ્તીનું પ્રમાણ વધશે. આ મુદ્દો તાજેતરના વર્ષોમાં નોંધપાત્ર ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. આ સંદર્ભમાં, કોર્ટે ૨૦૦૩ ના જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્યના કેસમાં આપેલા ચુકાદા પર ફરીથી વિચાર કરવા માટે મોટી બેન્ચની જરૂરિયાત જણાવી હતી. ૨૦૦૩ ના તે ચુકાદામાં ચીનની સ્થિતિનો સંદર્ભ લેવામાં આવ્યો હતો અને વસ્તી નિયંત્રણ માટે ચીને લીધેલા પગલાંમાંથી પ્રેરણા લેવામાં આવી હતી.

આ ચુકાદો મંગલા ભીમરાવ ઈંગલે દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર આધારિત છે. મંગલા ઈંગલેને મહારાષ્ટ્રના કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના સરપંચ તરીકે તેમની ચૂંટણી રદ કરવામાં આવી હતી, કારણ કે તેમની પાસે બેથી વધુ બાળકો હતા. નીચલી અદાલતો અને રાજ્યના સત્તાધિકારીઓએ જોયું હતું કે તેમણે ૨૦૧૪ માં ત્રીજા બાળકને જન્મ આપ્યો હતો, છતાં તેમણે ૨૦૨૨ માં પંચાયતની ચૂંટણી લડી હતી અને જીત્યા હતા. સત્તાધિકારીઓએ તેમને મહારાષ્ટ્ર વિલેજ પંચાયત એક્ટ, ૧૯૫૯ ની કલમ ૧૪(૧)(j-૧) ના ઉલ્લંઘન બદલ દોષિત ઠેરવ્યા હતા, જે બે-બાળકનો નિયમ જાળવી રાખે છે.

જસ્ટિસ નરસિંહે અવલોકન કર્યું હતું કે માતૃત્વને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ સાથે જોડતા આવા કાયદાઓ બંધારણની કલમ ૨૧ (જીવનનો અધિકાર) નું ઉલ્લંઘન છે. આવા કાયદાઓને ચાલુ રાખવાથી નાગરિકોના આખા વર્ગને જાહેર હોદ્દો ધારણ કરવાની તેમની ક્ષમતા સાથે બહુ ઓછો તર્કસંગત સંબંધ ધરાવતા કારણોસર રાજકીય પ્રતિનિધિત્વથી બાકાત રાખવામાં આવે છે. આ કાયદાઓ વ્યક્તિને બાળકો પેદા કરવા અથવા લોકશાહીમાં ભાગ લેવા વચ્ચે અસલામત પસંદગી કરવા માટે મજબૂર કરે છે, જે કલમ ૨૧ હેઠળ પ્રજનન સ્વાયત્તતાના અધિકાર પર પ્રહાર કરે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૦૩ ના જાવેદ ચુકાદાની તાત્કાલિક પુનઃવિચારણા કરવાની માંગ સાથે, અપીલકર્તાને કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના ચૂંટાયેલા સરપંચ તરીકે તેમના પદ પર ચાલુ રહેવાની મંજૂરી આપી છે અને તેમની સામેની કોઈપણ કાર્યવાહી પર સ્ટે આપ્યો છે. જસ્ટિસ નરસિંહ અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની બનેલી બેન્ચે આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે.

મહારાષ્ટ્ર વિલેજ પંચાયત એક્ટ, ૧૯૫૯ એ મહારાષ્ટ્રમાં ગ્રામ પંચાયતોના વહીવટ અને તેમની રચનાને નિયંત્રિત કરતો કાયદો છે. આ કાયદા હેઠળ પંચાયત સભ્યો અને સરપંચની લાયકાત નક્કી કરવામાં આવે છે, જેમાં વસ્તી નિયંત્રણના નિયમોનો પણ સમાવેશ થાય છે.