કેન્દ્ર સરકારે સાંખ્યિકીય પરિવર્તન માટે વિસ્તાર યોજનાને આપી મંજૂરી

પીઆઈબી દિલ્હીના અહેવાલ મુજબ, વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કેન્દ્રીય કેબિનેટે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ ના સમયગાળા માટે 'વિકસિત ભારત ઇનિશિયેટિવ ફોર સ્ટેટિસ્ટિકલ ટ્રાન્સફોર્મેશન, એનાલિટિક્સ એન્ડ રિસર્ચ (વિસ્ટાર)' યોજનાને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના પાછળ કુલ ₹૪,૩૭૧.૧૦ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે. વિકસિત ભારત ૨૦૪૭ ના કેન્દ્રીય ઉદ્દેશ્ય સાથે સુસંગત એવી આ વિસ્ટાર યોજના વધુ સારી સમયબદ્ધતા, ડેટાની વિગતવાર માહિતી, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા માટે તૈયાર ડેટાસેટ્સ સાથે સુમેળ સાધવા માટે એક ગતિશીલ, વાસ્તવિક સમયની અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર સત્તાવાર સાંખ્યિકીય માળખાકીય વ્યવસ્થા સ્થાપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

આ વિસ્ટાર યોજના નીતિગત જરૂરિયાતો અનુસાર સંસાધનોની ફાળવણી કરવા માટે વ્યૂહાત્મક સુગમતા પૂરી પાડશે. તે મોટા પાયે સર્વેક્ષણોના અમલીકરણ, પદ્ધતિસરના સંશોધન, ડિજિટલ પરિવર્તન અને રાષ્ટ્રીય ડેટા શાસન માટે સર્વગ્રાહી અભિગમને પ્રોત્સાહન આપશે. આ યોજના આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) ની તમામ સાંખ્યિકીય અને ડેટા વ્યવસ્થાપન પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ કરશે અને દેશની સત્તાવાર સાંખ્યિકીય પ્રણાલીને અપગ્રેડ કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. વિસ્ટાર યોજનાના કુલ ત્રણ મુખ્ય ઘટકો છે.

પ્રથમ ઘટક 'વ્યાપક સાંખ્યિકીય કામગીરી અને ઇકોસિસ્ટમનું મજબૂતીકરણ' અંતર્ગત, આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય ૧૬મા નાણાં પંચ (FC) ચક્ર દરમિયાન ૫૯ સર્વેક્ષણો હાથ ધરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે, જ્યારે અગાઉ ૪૩ મોટા સર્વેક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આનાથી વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ડેટાની ગંભીર ખાઈ પૂરવામાં મદદ મળશે, જેનાથી નિર્ણયો લેવાની પ્રક્રિયા સુધરશે અને સમયસર તેમજ લક્ષિત નીતિગત હસ્તક્ષેપ સક્ષમ બનશે. આ ઉપરાંત, ટેક્નોલોજી સક્ષમ ડેટા કલેક્શન અને યુઝર-સેન્ટ્રિક પ્રસારમાં તાજેતરના ડિજિટલ પરિવર્તનોને આધારે, મંત્રાલય સાંખ્યિકીય પ્રક્રિયાઓના એન્ડ-ટૂ-એન્ડ ડિજિટલકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. ડેટા પ્રોસેસિંગ, માન્યતા અને વિશ્લેષણ માટે નિયમિત વર્કફ્લોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગ (ML) નો સમાવેશ કરાશે.

પીઆઈબીના અહેવાલ મુજબ, આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય સેવા ઉત્પાદનનો હેડલાઇન ઇન્ડેક્સ અને બિનસંગઠિત ક્ષેત્રના સાહસોનો ઇન્ડેક્સ સહિતના નવા મેટ્રિક્સ બહાર કરવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. મંત્રાલય ડેટા કેટલોગિંગ, મશીન રીડેબિલિટી, ઇન્ટરઓપરેબિલિટી, શેરિંગ પ્રોટોકોલ અને પ્રાઇવસી બાય ડિઝાઇન જેવા ડેટા હાર્મોનાઇઝેશનના પાયાના સ્તંભો પર નિર્માણ કરશે. આનાથી સરકારી સ્તરે સાયલોને દૂર કરવા, પ્રોગ્રામ ટાર્ગેટિંગ સુધારવા, ડુપ્લિકેશન ઘટાડવા અને AI-સંચાલિત નિર્ણય લેવાનો માર્ગ મોકળો થશે. મોબાઇલ ફોન, સ્કેનર અને ઇ-કોમર્સ ડેટા જેવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોનો મુખ્ય ધારામાં સમાવેશ કરીને, મંત્રાલય પારંપરિક સર્વેક્ષણોને પૂરક બનવાનું, ઉત્તરદાતાનો બોજ ઘટાડવાનું, ડેટાની ખાઈ પૂરવાનું અને પુરાવા-આધારિત નીતિ ઘડતરને મજબૂત કરવાનું લક્ષ્ય રાખશે.

વધુમાં, મંત્રાલય વિદ્યાર્થીઓ માટેની ઇન્ટર્નશીપ યોજના અને શૈક્ષણિક તથા સંશોધન સંસ્થાઓના સંશોધન પ્રસ્તાવો દ્વારા યુવાનો અને સંશોધકો માટે ક્ષમતા નિર્માણ અને ઉન્નત તકો સુનિશ્ચિત કરશે. બીજા ઘટક 'સાંખ્યિકીય મજબૂતીકરણ માટે સહાય (SSS)' હેઠળ, પુનઃડિઝાઇન કરાયેલા, ડિલિવરેબલ-સંલગ્ન માળખા (SSS ૨.૦) દ્વારા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સાંખ્યિકીય ક્ષમતાઓનું રૂપાંતર કરવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરકારોને ભોંયપટ્ટે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવશે. આ દ્રષ્ટિ જિલ્લા અને અન્ય વિગતવાર સ્તરે ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા, દાણાદાર ડેટા ઉત્પન્ન કરવા માટે રાજ્ય સ્તરની ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવા, સ્વદેશી ડેટા પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓ વિકસાવવા અને સ્થાનિક નીતિ ઘડતરમાં ડેટા યુઝ કેસોને એમ્બેડ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

મંત્રાલય ફ્લેગશિપ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણો (જેવા કે PLFS, HCES, ASUSE) તેમજ રાજ્ય અથવા જિલ્લા સ્તરના GDP અને રાજ્ય સ્તરના IIP ના સંકલનમાં જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો અને મિલિયનથી વધુ શહેર સ્તરના અંદાજોના ઉત્પાદનને સ્કેલ અપ કરવા માટે તકનીકી સહાય પૂરી પાડશે. ત્રીજા ઘટક 'આર્થિક વસ્તી ગણતરી (EC)' હેઠળ, મંત્રાલય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સહયોગથી ૮મી આર્થિક વસ્તી ગણતરી હાથ ધરશે. આ વસ્તી ગણતરી તમામ બિન-કૃષિ સંસ્થાનો અને તેમાં રોકાયેલા કામદારોની ગ્રામ પંચાયત અને વોર્ડ સ્તર સુધીની વિગતવાર માહિતી અને પ્રવૃત્તિ વિગતો પ્રદાન કરશે.

આ આર્થિક વસ્તી ગણતરી અર્થતંત્રના બિનસંગઠિત ક્ષેત્રનું મૂલ્યાંકન પૂરું પાડશે અને લક્ષિત એન્ટરપ્રાઇઝ સર્વેક્ષણો તથા વ્યૂહાત્મક હસ્તક્ષેપોને સરળ બનાવવા માટે રાષ્ટ્રીય સાંખ્યિકીય વ્યવસાય રજિસ્ટર (SBR) વિકસાવવા માટે પાયાનું કામ કરશે. આર્થિક વસ્તી ગણતરીનો ડેટા રાષ્ટ્રીય અને ઉપ-રાષ્ટ્રીય સ્તરે આયોજકો અને નીતિ ઘડવૈયાઓ માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે, જે કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન (GDP) માં બિનસંગઠિત ક્ષેત્રના યોગદાનનો અંદાજ મેળવવાનો માર્ગ મોકળો કરશે.