સપ્લાય ચેઇન વૈવિધ્યકરણથી દરિયાઈ સુરક્ષા મજબૂત થશે: રક્ષા મંત્રી રાજનાથ સિંહ

PIB મુજબ, રક્ષા મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે વૈશ્વિક દરિયાઈ સુરક્ષાના વાતાવરણમાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે સપ્લાય ચેઇનનું વૈવિધ્યકરણ, વિશ્વસનીય દરિયાઈ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, દરિયાઈ જાગૃતિમાં વધારો અને વધુ સહકાર દ્વારા પ્રાદેશિક ભાગીદારો વચ્ચેની પરસ્પર નિર્ભરતાને વધુ સુરક્ષિત અને સ્થિતિસ્થાપક બનાવવાની હાકલ કરી છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિક્ષેપોનો અંદાજ લગાવવાની, તેને સહન કરવાની અને તેમાંથી પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની ક્ષમતા કેળવવી અત્યંત આવશ્યક છે.

નવી દિલ્હીમાં ૪ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ યોજાયેલા ઇન્ડો-પેસિફિક રિજનલ ડાયલોગ (IPRD) માં રક્ષા મંત્રીએ આ નિવેદન આપ્યું હતું. આ કાર્યક્રમ ભારતીય નૌકાદળ દ્વારા આયોજિત વાર્ષિક સર્વોચ્ચ સ્તરની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક કોન્ફરન્સ છે. પોતાના સંબોધનમાં તેમણે સમુદ્રોને રાષ્ટ્રો અને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના અવરોધ નહીં, પરંતુ સેતુ તરીકે વર્ણવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સમુદ્રો આજીવિકા ટકાવી રાખવામાં અને માલસામાન, જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના આદાનપ્રદાનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

રક્ષા મંત્રીએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આ પરસ્પર નિર્ભરતાથી વાકેફ હોવા છતાં, કેટલાક દેશો અને પરિબળો પોતાના સાંકડા એકપક્ષીય લાભો માટે સમુદ્રોની મહત્વતાનો દુરુપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, "વૈશ્વિક દરિયાઈ સુરક્ષાનું વાતાવરણ જાણી જોઈને કરવામાં આવેલા વેપારના વિક્ષેપોથી તણાવગ્રસ્ત છે. આપણે નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા માટે ખુલ્લેઆમ પડકારો અને સાંકડી દરિયાઈ પેસેજનું શસ્ત્રીકરણ જોઈ રહ્યા છીએ. દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં વધતી જતી આ અસ્થિરતા વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા પર લાંબો પડછાયો પાડે છે."

શ્રી રાજનાથ સિંહે દલીલ કરી હતી કે એકબીજા સાથે જોડાયેલી દુનિયાની નબળાઈઓનો જવાબ સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) કેળવવામાં રહેલો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે દરેક વિક્ષેપના જવાબમાં વૈશ્વિકીકરણનો ત્યાગ કરી શકાય નહીં, કે જે દરિયાઈ વિસ્તારોએ માનવ પ્રગતિને સમર્થન આપ્યું છે તેને બંધ કરવા જોઈએ નહીં. તેમણે કહ્યું કે મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પરસ્પર નિર્ભરતાને વધુ સુરક્ષિત બનાવવાનો હોવો જોઈએ.

દરિયાઈ સુરક્ષાના બદલાતા સ્વરૂપ પર પ્રકાશ પાડતા રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે પડકારો માત્ર પરંપરાગત લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓથી જ નહીં, પરંતુ ચાંચિયાગીરી, તસ્કરી, ગેરકાયદે માછીમારી, સાયબર હુમલા અને કુદરતી આપત્તિઓ જેવા બિન-પરંપરાગત જોખમોથી પણ ઉભા થઈ શકે છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે દરિયાઈ સુરક્ષાએ બદલાતા દરિયાઈ ક્ષેત્ર સાથે વિકસિત થવું જોઈએ.

ટેકનોલોજીના ઉપયોગ અંગે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ડેટા પ્રોસેસ કરવાની રીત બદલી રહ્યું છે, જ્યારે ઓટોનોમસ સિસ્ટમ્સ સર્વેલન્સ અને ઓપરેશન્સની શક્યતાઓને વિસ્તારી રહી છે. નવા સેન્સર્સ સમુદ્રોનું નિરીક્ષણ કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરી રહ્યા છે અને મટીરિયલ્સ, બાયોટેકનોલોજી તથા ડેટા એનાલિટિક્સમાં પ્રગતિ સંશોધન અને ઉપયોગ માટે નવા માર્ગો ખોલી રહી છે. જોકે, તેમણે ચેતવણી આપી કે ટેકનોલોજી પોતે જ જવાબ નથી, પરંતુ મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે વાસ્તવિક પડકારોને ઉકેલવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરીએ છીએ.

શ્રી રાજનાથ સિંહે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ટેકનોલોજી રાષ્ટ્રો વચ્ચે અસમાનતાનો બીજો સ્ત્રોત ન બનવી જોઈએ, કારણ કે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં વિવિધ ટેકનોલોજીકલ અને આર્થિક ક્ષમતા ધરાવતા દેશો સામેલ છે. કેટલાક દેશો પાસે અદ્યતન સંશોધન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે, જ્યારે અન્ય હજુ સંસ્થાકીય અને માનવ સંસાધનો વિકસાવી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે જો ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિનો લાભ માત્ર મર્યાદિત દેશોને જ મળશે, તો પ્રદેશને જરૂરી સામૂહિક સ્થિતિસ્થાપકતા પ્રાપ્ત થશે નહીં.

તેમણે સંશોધન, શિક્ષણ, નવીનતા અને ક્ષમતા નિર્માણમાં સહકાર વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે એક દેશમાં મજબૂત વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા સમગ્ર પ્રદેશની સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિમાં ફાળો આપી શકે છે, જે ખાસ કરીને નાના દરિયાઈ રાષ્ટ્રો અને વિકાસશીલ દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તેમણે ઉમેર્યું કે સૌથી ઉપયોગી ટેકનોલોજી હંમેશા સૌથી મોંઘી કે અત્યાધુનિક હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ તે છે જે વાસ્તવિક સમસ્યાનો ઉકેલ લાવે છે.

ભારત ૨૦૪૭ સુધીમાં 'વિકસિત ભારત' બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે દરિયાઈ ક્ષેત્ર દેશના રાષ્ટ્રીય પરિવર્તનમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવશે. રક્ષા મંત્રીએ વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર દ્વારા પોર્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કનેક્ટિવિટીમાં રોકાણ, 'સાગરમાલા' હેઠળ પોર્ટ-આધારિત વિકાસ, દરિયાકાંઠાની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓના પ્રોત્સાહન અને દરિયાઈ ઔદ્યોગિક આધારને મજબૂત કરવાના પ્રયાસોની નોંધ લીધી હતી. તેમણે 'મેરિટાઇમ અમૃત કાળ વિઝન ૨૦૪૭' ને આ પરિવર્તન માટેના રાષ્ટ્રીય બ્લુપ્રિન્ટ તરીકે ઓળખાવ્યું હતું, જેમાં ટેકનોલોજી, નવીનતા, સંશોધન, શિક્ષણ અને કૌશલ્ય પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

પર્યાવરણીય જવાબદારી અંગે તેમણે કહ્યું કે આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણીય જવાબદારીએ સાથે આગળ વધવું જોઈએ, કારણ કે સમુદ્રોને સંસાધનોના અમર્યાદિત સ્ત્રોત તરીકે ગણી શકાય નહીં. તેમણે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમની સુરક્ષા, સમુદ્રી સંસાધનોના જવાબદાર ઉપયોગ અને વિકાસના પ્રયાસોના કેન્દ્રમાં દરિયાકાંઠાના સમુદાયોના હિતો રાખવાની હિમાયત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે રાષ્ટ્રીય સમૃદ્ધિ અને પર્યાવરણીય જવાબદારી એકબીજાના વિરોધી ઉદ્દેશ્યો નથી, પરંતુ તેમણે એકબીજાને મજબૂત કરવા જોઈએ.

ભારતની ખુલ્લા, સર્વસમાવેશક અને નિયમ-આધારિત દરિયાઈ વ્યવસ્થા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પુનઃપુષ્ટ કરતા શ્રી રાજનાથ સિંહે 'MAHASAGAR' (Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions) ના વિઝનને હાઇલાઇટ કર્યું હતું. આ વિઝન રાષ્ટ્રો વચ્ચે સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિના પરસ્પર જોડાયેલા સ્વરૂપને ઓળખે છે અને ભારપૂર્વક જણાવે છે કે ઇન્ડો-પેસિફિકનું દરિયાઈ ભવિષ્ય કોઈ એક દેશ એકલા acting કરીને નક્કી કરી શકશે નહીં. આ ઉપરાંત, તેમણે ૨૦૧૯માં વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી 'ઇન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવ' ને સાત પરસ્પર જોડાયેલા ક્ષેત્રોમાં દરિયાઈ સહકાર વધારવા માટેના વ્યવહારુ માળખા તરીકે ઓળખાવ્યું હતું.

રક્ષા મંત્રીએ IPRD ના સહભાગીઓને પડકારો ઓળખવાથી આગળ વધીને વ્યવહારિક પગલાં પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે મજબૂત વૈજ્ઞાનિક નેટવર્ક, સંયુક્ત સંશોધન, યુનિવર્સિટીઓ અને દરિયાઈ સંસ્થાઓ વચ્ચેના આદાનપ્રદાન અને સામાન્ય પડકારો માટે પરવડે તેવા ટેકનોલોજીકલ ઉકેલો વિકસાવવાની હિમાયત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે સંવાદમાંથી ઉભરતા વિચારો ભાગીદારી, પ્રોજેક્ટ્સ અને માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં પરિવર્તિત થવા જોઈએ.

તેમણે અંતમાં કહ્યું કે, "ઇન્ડો-પેસિફિકનું ભવિષ્ય માત્ર ટેકનોલોજી દ્વારા નક્કી થશે નહીં. તે તે જ્ઞાન દ્વારા નક્કી થશે જેનાથી આપણે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીશું, આપણે જે ભાગીદારી બનાવીશું અને રાષ્ટ્રો વચ્ચે જે વિશ્વાસ ઉભો કરીશું તેનાથી નક્કી થશે." તેમણે આ સામૂહિક પ્રયાસમાં યોગદાન આપવાની ભારતની તૈયારી પુનઃપુષ્ટ કરી અને સહિયારી પડકારોથી સહિયારી સમજણ, સહિયારી સમજણથી સહિયારી જ્ઞાન અને સહિયારી જ્ઞાનથી સહિયારી સ્થિતિસ્થાપકતા અને સમૃદ્ધિ તરફ આગળ વધવાનું આહવાન કર્યું.

આ પ્રસંગે નૌકાદળના વડા એડમિરલ કૃષ્ણ સ્વામિનાથને પણ સંબોધન કર્યું હતું. તેમણે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન, સંશોધન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાઓની અસમાન વહેંચણી પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે દરિયાઈ સહકાર માત્ર સાધનોની પ્રાપ્તિ સુધી સીમિત ન રહેતા ટકાઉ ક્ષમતાઓ બનાવવા સુધી વિસ્તરવો જોઈએ, જેથી ભાગીદાર રાષ્ટ્રો ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ, જાળવણી, અનુકૂલન અને અપગ્રેડ કરી શકે.

નૌકાદળના વડાએ સમુદ્રી વિજ્ઞાન અને સંશોધનમાં વધુ સામૂહિક રોકાણ, વૈજ્ઞાનિક ડેટા અને ટેકનોલોજીની વધુ વહેંચણી અને સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક અભિયાનો સહિતના સહયોગી સંશોધન પ્રયાસોની જરૂરિયાત જણાવી હતી. તેમણે વિશ્વાસ, પારદર્શિતા અને સર્વસમાવેશક સમુદ્રી શાસન દ્વારા પ્રાદેશિક સંસ્થાઓ અને પદ્ધતિઓને મજબૂત બનાવવાનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું. તેમણે અવલોકન કર્યું કે IPRD-૨૦૨૬ સહિયારા દરિયાઈ હિતોને વ્યવહારિક પરિણામોમાં બદલવા અને ઇન્ડો-પેસિફિકમાં વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને શૈક્ષણિક સહકારને મજબૂત કરવા માટે ભવિષ્યલક્ષી ભલામણો જનરેટ કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.

આ કાર્યક્રમમાં આર્મી ચીફ જનરલ ધીરજ સેઠ, એર ચીફ એર ચીફ માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિત અને ભૂતપૂર્વ નૌકાદળના વડા અને NMF ના ચેરમેન એડમિરલ દિનેશ કે ત્રિપાઠી (નિવૃત્ત) પણ ઉપસ્થિત હતા.

ભારતીય નૌકાદળ દ્વારા નેશનલ મેરિટાઇમ ફાઉન્ડેશન (NMF) ના સહયોગથી આયોજિત ત્રણ દિવસીય IPRD ૨૦૨૬ ની શરૂઆત ૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ થઈ હતી. સંવાદના બીજા દિવસનું ધ્યાન પ્રાદેશિક દરિયાઈ સ્થિતિસ્થાપકતાના બે મુદ્દાઓ પર હતું: સમુદ્રમાં થતી પ્રવૃત્તિઓની વધુ સારી સહિયારી સમજ અને પર્યાવરણીય ફેરફારોનો અંદાજ લગાવવા અને પ્રતિસાદ આપવા માટે મજબૂત વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા.

બીજા દિવસે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી તેમજ પૃથ્વી વિજ્ઞાનના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે વિશેષ સંબોધન કર્યું હતું. તેમણે NMF નું એક પ્રકાશન ‘Alternative Hull Forms for the Future Indian Navy’ પણ રિલીઝ કર્યું હતું.

કાર્યક્રમમાં 'Perspectives from the Flag Bridge' નામનું એક ઇન્ટરેક્ટિવ સેશન યોજાયું હતું, જેમાં ભૂતપૂર્વ નૌકાદળના વડાઓ એડમિરલ આર.કે. ધોવન, એડમિરલ સુનિલ લાનબા, એડમિરલ કરનબીર સિંહ અને એડમિરલ દિનેશ કે ત્રિપાઠી તેમજ શ્રીલંકા નૌકાદળના ભૂતપૂર્વ કમાન્ડર એડમિરલ જયંત પરેરા સામેલ થયા હતા. NMF ના ડાયરેક્ટર જનરલ વાઇસ એડમિરલ પ્રદીપ ચૌહાણે આ સેશનનું સંચાલન કર્યું હતું. આ સેશનમાં દરિયાઈ વ્યૂહરચના, ટેકનોલોજીકલ ફેરફારો અને પ્રાદેશિક સહકાર વચ્ચેના સંબંધો પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી, જેમાં ખાસ કરીને ઇન્ડિયન ઓશન નેવલ સિમ્પોઝિયમ હેઠળ નૌકાદળના સહકારનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેની હાલમાં ભારતીય નૌકાદળ અધ્યક્ષતા કરી રહ્યું છે.

આ ઉપરાંત, કમાન્ડોર અભિનવ બરવે દ્વારા સંચાલિત 'Oceanographic Science and Climate Resilience' સેશનમાં વક્તાઓએ પ્રાદેશિક તૈયારીઓના વૈજ્ઞાનિક પાયા પર ચર્ચા કરી હતી. આમાં મોરિશિયસ અને સેશેલ્સ જેવા હિંદ મહાસાગરના ટાપુ રાષ્ટ્રોમાં ક્લાયમેટ રિઝિલિયન્સ માટે સહકારી દરિયાઈ નેટવર્ક્સ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. સમુદ્રી વિજ્ઞાનને નીતિમાં પરિવર્તિત કરવા અને રિસર્ચ વેસલ્સ, ઓબ્ઝર્વેશન નેટવર્ક્સ, ફોરકાસ્ટિંગ ક્ષમતાઓ અને ડેટા-શેરિંગ વ્યવસ્થાઓ સહિતના સહયોગી ડેટા શેરિંગના પાસાઓ પર પણ આ સેશનમાં ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

બીજા દિવસે યોજાયેલા બે મંત્રી સ્તરીય સત્રોએ કોન્ફરન્સને વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શન આપ્યું હતું અને ઇન્ડો-પેસિફિકમાં દરિયાઈ સુરક્ષાની ચિંતાઓને દૂર કરવા માટે ભારતના સહયોગી અભિગમ પર સર્વગ્રાહી દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હતો.