સ્વચ્છ હવાના એવોર્ડ મેળવતા શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણનું સ્તર ખરાબ હોવાનું અભ્યાસમાં ખુલાસો

બેંગલુરુ સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ (IISc) ની એક ટીમ દ્વારા કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણ મુજબ, જે શહેરોને સ્વચ્છ હવા માટેના એવોર્ડ આપવામાં આવ્યા છે, ત્યાં વાયુની ગુણવત્તા ખરાબ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ અભ્યાસ સૂચવે છે કે માત્ર એવોર્ડ મળવાથી એ સુનિશ્ચિત થતું નથી કે તે શહેરોમાં રહેતા લોકો સ્વચ્છ હવામાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છે.

સ્વચ્છ વાયુ સર્વેક્ષણ ૨૦૨૬ હેઠળ કુલ ૧૦ શહેરોને પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યા હતા. આ શહેરોમાં ૩ લાખથી ઓછી વસ્તી ધરાવતા નાના શહેરોથી લઈને ૧૦ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા મોટા શહેરોનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષથી આ એવોર્ડ આપવામાં આવી રહ્યા છે. આ પુરસ્કારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ ૧૩૧ શહેરોને હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો, જે ૨૦૧૧ થી ૨૦૧૫ દરમિયાન નેશનલ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ (NAAQS) ને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.

બીબીસી ન્યૂઝ હિંદીના અહેવાલ મુજબ, IISc ના અભ્યાસે નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ (NCAP) હેઠળ અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિ અને એવોર્ડ આપવાના માપદંડો પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. IISc ની સસ્ટેનેબલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન લેબના સંયોજક પ્રોફેસર આશિષ વર્માએ જણાવ્યું હતું કે, વર્તમાન કાર્યપદ્ધતિ વાસ્તવિક પ્રદૂષણના સ્તરનું મૂલ્યાંકન કરતી નથી. તેના બદલે, વહીવટીતંત્રે નક્કી કરેલા નિયમો અને પ્રક્રિયાઓનું પાલન કર્યું છે કે નહીં તેના પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

આ મૂલ્યાંકન પદ્ધતિમાં સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવતા એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ને પણ સામેલ કરવામાં આવતા નથી. આ બાબતે બીબીસી ન્યૂઝ હિંદી દ્વારા CPCB ને ઈમેલ કરવામાં આવ્યો છે અને તેમનો જવાબ મળ્યા બાદ રિપોર્ટ અપડેટ કરવામાં આવશે.

પ્રોફેસર આશિષ વર્માએ ક્લીન એર સર્વે ૨૦૨૬ માં પ્રથમ અને બીજા ક્રમે રહેલા લખનૌ અને ઈન્દોરનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. આ બંને શહેરો ૧૦ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોની શ્રેણીમાં આવે છે. તેમણે જણાવ્યું કે આ શહેરોને લગભગ પૂરા ગુણ મળ્યા છે. લખનૌને ૨૦૦ માંથી ૧૯૮ ગુણ મળ્યા છે, જેનો અર્થ છે કે તેણે લગભગ તમામ નિર્ધારિત માપદંડો પૂર્ણ કર્યા છે.

જોકે, જ્યારે ગયા વર્ષના લખનૌના AQI ના આંકડા જોવામાં આવ્યા, ત્યારે જાણવા મળ્યું કે ડિસેમ્બર મહિનામાં તેનો AQI ૩૭૪ હતો. CPCB ના ધોરણો મુજબ, ૩૭૪ નો AQI 'ખૂબ જ ખરાબ' શ્રેણીમાં આવે છે. CPCB ના AQI ધોરણો અનુસાર, ૦ થી ૫૦ વચ્ચેનો AQI સારો ગણાય છે, ૫૧ થી ૧૦૦ સંતોષકારક, ૧૦૧ થી ૨૦૦ મધ્યમ, ૨૦૧ થી ૩૦૦ ખરાબ, ૩૦૧ થી ૪૦૦ અત્યંત ખરાબ અને ૪૦૦ થી વધુ ગંભીર શ્રેણીમાં આવે છે. પ્રોફેસર વર્માએ ઉમેર્યું કે જ્યારે લખનૌનો AQI અત્યંત ખરાબ શ્રેણીમાં નોંધાયેલ હોય, ત્યારે તેને સંપૂર્ણ રીતે ધોરણોનું પાલન કરતું શહેર માનવું આશ્ચર્યજનક છે, કારણ કે એવોર્ડ આપવાનો અર્થ એ થાય છે કે ત્યાં બધું બરાબર છે.

અન્ય ઉચ્ચ ક્રમ ધરાવતા શહેરોના આંકડા પણ સમાન પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે. ઈન્દોરનો AQI ૧૯૨, જબલપુરનો ૧૯૬, ભોપાલનો અંદાજે ૨૦૨, આગરાનો ૩૨૪, સુરતનો ૨૨૯ અને રાયપુરનો ૨૩૮ રહ્યો હતો. આનું કારણ એ છે કે CPCB પોતે એકત્રિત કરે છે તેવા AQI ના આંકડાઓને રેન્કિંગના માપદંડોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી.

અહેવાલમાં અન્ય એક મહત્વની બાબત તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. છત્તીસગઢનું કોરબા શહેર, જે બીજી શ્રેણીમાં આવે છે, તેની વસ્તી અંદાજે ૩.૫ લાખ છે અને તે કોલસા આધારિત ઉદ્યોગોનું મોટું કેન્દ્ર છે. તેવી જ રીતે તાલચેર, અંગુલ અને કલિંગનગર શહેરો ત્રીજી શ્રેણીમાં આવે છે, જેની વસ્તી ૩ લાખથી ઓછી છે. આ શહેરો મોટા કારખાનાઓ, એલ્યુમિનિયમ અને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ માટે જાણીતા છે. રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ શહેરો મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક શહેરો તરીકે ઓળખાય છે અને માથાદીઠ ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણના મામલે તેઓ ઘણા મોટા મેટ્રો શહેરો કરતા પણ આગળ હોઈ શકે છે.

બેંગલુરુના સેન્ટર ફોર સ્ટડી ઓફ સાયન્સ, ટેકનોલોજી એન્ડ પોલિસી (CSTEP) માં વાયુ ગુણવત્તા ટીમના વડા પ્રકાશ દુરાઈસ્વામીએ આ રિપોર્ટ પર અલગ મંતવ્ય આપ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે રિપોર્ટમાં કેટલાક એવા પાસાઓ છે જેના પર વિચાર કરવો જોઈએ, પરંતુ તેમના કેટલાક મુદ્દાઓ પર તેમનો અભિપ્રાય તદ્દન અલગ છે.

ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ (IISc) એ ભારતનું અગ્રણી જાહેર સંશોધન યુનિવર્સિટી હોવાનું સ્થાન ધરાવે છે. તે બેંગલુરુમાં આવેલું છે અને વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગના ક્ષેત્રમાં સંશોધન માટે જાણીતું છે.