નકલી દસ્તાવેજો રોકવા ભારત સરકારે ઈ-વેસ્ટ રિસાયકલર્સના ઓડિટના આદેશ આપ્યા

ભારત સરકારે ઈ-વેસ્ટ રિસાયકલર્સ દ્વારા કરવામાં આવતા ખોટા દાવાઓ અને નકલી કાગળિયાં દૂર કરવા માટે તમામ રિસાયકલર્સના ઓડિટના આદેશ આપ્યા છે. બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલ મુજબ, આ પગલાં દ્વારા એવા ક્ષેત્ર પર દેખરેખ કડક કરવામાં આવી છે જે એપલ, સેમસંગ અને એલજી જેવી કંપનીઓના કચરાનું સંચાલન કરે છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે જુલાઈ મહિનામાં આ ગુપ્ત ઓડિટ આદેશ જારી કર્યો હતો. આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે એક ફેડરલ તપાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે હાયર અને ગોદરેજ એન્ડ બોયસ જેવી ઉપકરણ ઉત્પાદક કંપનીઓ એક એવા રિસાયકલર દ્વારા આપવામાં આવેલા નકલી કમ્પ્લાયન્સ દસ્તાવેજોને ઓળખવામાં નિષ્ફળ રહી હતી, જેણે વાસ્તવમાં ઈ-વેસ્ટનું કોઈ કામ કર્યું ન હતું. આ બંને કંપનીઓએ જણાવ્યું છે કે તેઓ કાયદાકીય પાલન માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, આ તપાસને કારણે ભારતની ૯૫-બિલિયન ડોલરની કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ માર્કેટમાં ચિંતા વધી છે અને ઘણી કંપનીઓએ રિસાયકલિંગ સપ્લાય ચેઇનની આંતરિક સમીક્ષા શરૂ કરી છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડના ચેરમેન અમનદીપ ગર્ગે જુલાઈના પત્રમાં તમામ રાજ્યોને ૨,૦૦૦થી વધુ રિસાયકલર્સના નિરીક્ષણ શરૂ કરવા આદેશ આપ્યો હતો, જેમાં ૩૦૯ રિસાયકલર્સ ખાસ કરીને ઈ-વેસ્ટનું સંચાલન કરે છે. આ પત્ર દર્શાવે છે કે ઈ-વેસ્ટ રિસાયકલર્સના ત્રીજા ભાગના એકમો ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યમાં આવેલા છે.

ભારત ચીન અને અમેરિકા પછી ઈ-લેક્ટ્રોનિક કચરાના ઉત્પાદનમાં ત્રીજા ક્રમે છે. સરકારની ચિંતા છે કે ફેંકેલી ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓનો ૭૮% કચરો અનૌપચારિક સ્ક્રેપ ડીલરો દ્વારા પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે, જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. ઈ-વેસ્ટમાં સ્માર્ટફોન, કોમ્પ્યુટર, ટેલિવિઝન અને ઘરગથ્થુ ઉપકરણોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સીસું અને મર્ક્યુરી જેવા જોખમી પદાર્થો તેમજ સોનું અને ચાંદી જેવી કિંમતી ધાતુઓ હોય છે, જેના માટે સ્પેશિયલિસ્ટ રિસાયકલિંગની જરૂર હોય છે.

સ્વતંત્ર ઈ-વેસ્ટ નિષ્ણાત એ.એલ.એન. રાવે જણાવ્યું હતું કે આ ઉદ્યોગ ઝડપથી વધ્યો છે પરંતુ ભૂતકાળમાં તેની પર બહુ ઓછી દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી, તેથી આ ઓડિટ સરકારનું પ્રથમ મોટું પગલું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આ કડક દેખરેખથી નિયમોનું પાલન ન કરનારા ઓપરેટરો દૂર થશે અને સાચા રિસાયકલર્સ માટે સમાન તક ઊભી થશે.

૨૦૨૨થી, મોદી સરકારે કંપનીઓને દર વર્ષે તેમના દ્વારા વેચાયેલા ઉત્પાદનોના અમુક હિસ્સાને રિસાયકલ કરવા જણાવ્યું છે. કંપનીઓ આ જવાબદારી પૂરી કરવા માટે એવા રિસાયકલર્સ પાસેથી 'એક્સટેન્ડેડ પ્રોડ્યુસર રિસ્પોન્સિબિલિટી' (EPR) કમ્પ્લાયન્સ સર્ટિફિકેટ ખરીદે છે જે ખરેખર કામ કરે છે. જોકે, જાન્યુઆરીમાં એક સરકારી થિંક ટેન્ક દ્વારા પ્રકાશિત અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે કેટલાક રિસાયકલર્સ નકલી પ્રમાણપત્રો આપી રહ્યા હતા.

સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન બોર્ડે જુલાઈના આદેશ સાથે એક કડક પ્રક્રિયા દસ્તાવેજ પણ આપ્યો છે, જેને 'ઓડિટ કેમ્પેઈન' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે. આ દસ્તાવેજમાં મશીનરીની ચકાસણી અને પ્લાન્ટના ટ્રાયલ રન જેવા ભૌતિક નિરીક્ષણ તેમજ ઉત્પાદનના દાવાઓની સરખામણી વીજળીના વપરાશ સાથે કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે. બોર્ડે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ નકલી અથવા હેરાફેરી કરેલા દસ્તાવેજોને 'મેજર વાયોલેશન' માનવામાં આવશે અને આવા કિસ્સામાં તે યુનિટને EPR સર્ટિફિકેટ જનરેટ કરવાથી રોકવામાં આવશે.

એક ઈ-વેસ્ટ પ્લાન્ટના એક્ઝિક્યુટિવે રોઇટર્સને જણાવ્યું હતું કે આ કડક માર્ગદર્શિકા પહેલા પણ આ વર્ષે તેમની તપાસ કરવામાં આવી હતી. ત્રણ અધિકારીઓએ તેમના પ્લાન્ટની સરપ્રાઈઝ વિઝિટ કરી હતી, ૪૬-પોઈન્ટની પ્રશ્નાવલી પૂછી હતી અને વીજળીના બિલ તેમજ મશીનોની કામગીરી તપાસી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે પ્લાન્ટના ત્રણ વર્ષના કાર્યકાળમાં આવું પહેલીવાર બન્યું હતું.

ઝડપી શહેરીકરણ અને વધતી જતી આવકને કારણે ભારત વિદેશી અને સ્થાનિક ઉપકરણ અને ફોન ઉત્પાદકો માટે આકર્ષક બજાર બન્યું છે, જેના પરિણામે ઈલેક્ટ્રોનિક્સના વેચાણ અને ઈ-વેસ્ટમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે.