સ્પામ કોલ્સ અને મેસેજ રોકવા ટ્રેઆઈને દંડ કરવાની સત્તા આપવા સરકાર વિચારણા

સ્પામ કોલ્સ અને અનિચ્છનીય મેસેજની સમસ્યાને ડામવા માટે ભારત સરકાર ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (Trai) ને દંડ કરવાની સત્તા આપવાની જોગવાઈ પર કામ કરી રહી છે. બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલ મુજબ, ટેલિકોમ ઓપરેટરો દ્વારા નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ તેમને દંડ કરવાની ટ્રેઆઈની ક્ષમતામાં રહેલી સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે સરકાર પ્રયત્નશીલ છે. એક સત્તાવાર સૂત્રે જણાવ્યું હતું કે, "નિયમોનું પાલન કરાવવા માટે ટેલિકોમ ઓપરેટરો પર આર્થિક દંડ લાદવાની ટ્રેઆઈની ક્ષમતામાં કેટલીક સમસ્યાઓ છે. ટેલિકોમ મંત્રાલય તેને ઉકેલવા અને ટ્રેઆઈને તે સત્તા આપવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે."

વર્તમાન પ્રક્રિયા મુજબ, જ્યારે ટ્રેઆઈને જાણ થાય છે કે કોઈ ટેલિકોમ ઓપરેટરે દંડની જોગવાઈ ધરાવતા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે, ત્યારે તે આર્થિક દંડ કાપવાની ભલામણ ટેલિકોમ વિભાગ (DoT) ને મોકલે છે. જોકે, સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કાયદાકીય-તકનીકી સમસ્યાઓ અને ૨૦૨૧ના ટેલિકોમ સુધારા બાદ બેંક ગેરંટીમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે DoT એ રેગ્યુલેટર પાસેથી મળેલી દંડની ઉત્તરાઓનો અમલ કર્યો નથી. આ દરમિયાન, ટેલિકોમ ઓપરેટરોએ ટ્રેઆઈના દંડના આદેશને ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ ડિસ્પ્યુટ સેટલમેન્ટ એન્ડ એપલેટ ટ્રિબ્યુનલ (TDSAT) માં પડકાર્યો છે અને આ બાબતે સ્ટે ઓર્ડર મેળવ્યો છે.

સત્તાવાર ડેટા દર્શાવે છે કે ૨૦૨૨થી સ્પામ કોલ્સ અને મેસેજ સામેની ફરિયાદોમાં વર્ષ દર વર્ષે વધારો થયો છે, જેમાં ૮૨ ટકાથી વધુ ફરિયાદો બિન-નોંધાયેલા ટેલીમાર્કેટર્સ સામે નોંધાઈ છે. આંકડા મુજબ, ૨૦૨૧માં ૧૨.૮૪ લાખ ફરિયાદો હતી, જે ૨૦૨૨માં ઘટીને ૧૦.૮૩ લાખ થઈ હતી. ત્યારબાદ ૨૦૨૩માં આ સંખ્યા ૨૬ ટકા વધીને ૧૩.૬૨ લાખ, ૨૦૨૪માં ૪૨ ટકા વધીને ૧૯.૩૮ લાખ અને ૨૦૨૫માં ૬૦ ટકાના વધારા સાથે ૩૧.૦૯ લાખ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. ચાલુ વર્ષ ૨૦૨૬ના પ્રથમ છ મહિનામાં જ ૨૦.૭૫ લાખથી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ છે, જે ૨૦૨૫ની કુલ ફરિયાદોના ૬૬ ટકા જેટલી છે.

જોકે, આવા સંદેશાઓ મોકલવા માટે વપરાતા ટેલિકોમ સંસાધનોને ડિસ્કનેક્ટ કરવાની કાર્યવાહીમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. મંત્રી દ્વારા શેર કરવામાં આવેલા ડેટા મુજબ, ઓગસ્ટથી ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ દરમિયાન ૧૯.૨૧ લાખ કનેક્શન્સ ડિસ્કનેક્ટ કરવામાં આવ્યા હતા, જે સંખ્યા ૨૦૨૫માં ઘટીને ૧.૯૪ લાખ થઈ ગઈ અને ૨૦૨૬ના પ્રથમ છ મહિનામાં માત્ર ૭૯,૦૦૦ સંસાધનો જ ડિસ્કનેક્ટ થયા છે.

બીજી તરફ, સ્પામ કોલ્સ અને મેસેજ સ્પોન્સર કરતી સંસ્થાઓ સામેની કાર્યવાહીમાં સતત વધારો થયો છે. ડેટા અનુસાર, ઓગસ્ટ-ડિસેમ્બર ૨૦૨૪માં ૧૫૫ રજિસ્ટર્ડ પ્રિન્સિપલ એન્ટિટીઝને બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવી હતી, જે સંખ્યા ૨૦૨૫માં ૯૯૫ અને ૨૦૨૬ના પ્રથમ છ મહિનામાં ૧,૪૦૬ થઈ ગઈ છે. રજિસ્ટર્ડ ટેલીમાર્કેટર્સની વાત કરીએ તો, ઓગસ્ટ-ડિસેમ્બર ૨૦૨૪માં ૪૧, ૨૦૨૫માં ૧૨ અને ચાલુ વર્ષે જૂન સુધીમાં ૭ ટેલીમાર્કેટર્સને બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

ટ્રેઆઈ (Telecom Regulatory Authority of India) એ ભારત સરકાર દ્વારા સ્થાપિત એક સ્વતંત્ર નિયમનકારી સંસ્થા હતી, જે દેશના ટેલિકોમ ક્ષેત્રના વિકાસ અને નિયમન માટે જવાબદાર હતી.