ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઓફટેક કરારોમાં વૈશ્વિક લીડર બન્યું

પીઆઈબી (PIB) ના અહેવાલ મુજબ, ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ સુધીમાં, ભારતીય કંપનીઓએ ગ્રીન હાઇડ્રોજન માટે કુલ ૫,૫૫,૬૧૦ મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ (MTPA) ના ઓફટેક કરારો અને પ્રતિબદ્ધતાઓ પૂર્ણ કરી છે. આ આંકડો નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (NGHM) ના કુલ લક્ષ્યાંકના આશરે ૧૧% જેટલો છે.

આ પ્રગતિમાં વર્ષ ૨૦૨૬ ખૂબ મહત્વનું રહ્યું છે, જેમાં ભારતીય કંપનીઓએ ૪ લાખ MTPA થી વધુ માટે ૧૮ નવા ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઓફટેક કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. અત્યાર સુધીમાં કુલ ૨૩ મોટા કરારો કરવામાં આવ્યા છે. આ તમામ ઘરેલું અને આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોને પૂર્ણ કરવા માટે ₹૯૦,૦૦૦ કરોડ (આશરે ૯.૫ અબજ યુએસ ડોલર) થી વધુના કુલ મૂડી રોકાણની જરૂર પડશે. નોંધનીય છે કે આ કુલ પ્રતિબદ્ધતાઓમાં ૭૦% થી વધુ હિસ્સો વૈશ્વિક નિકાસ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે.

ગ્રીન હાઇડ્રોજન એ ભારતની સ્વચ્છ ઉર્જા સંક્રમણ પ્રક્રિયાનો એક મુખ્ય સ્તંભ બની રહ્યો છે. પીઆઈબી મુજબ, જ્યારે પુનઃપ્રાપ્ય વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીના અણુઓને અલગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન થાય છે. હાઇડ્રોજન એક ઉર્જા વાહક છે જે ઉર્જાનો સંગ્રહ કરે છે અને વિવિધ ઉપયોગો માટે તેને પહોંચાડે છે. ફ્યુઅલ સેલમાં, તે ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાં ઉપ-પેદાશ તરીકે માત્ર પાણી અને ગરમી નીકળે છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ પ્રદૂષક સંયોજનો અથવા ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જિત થતા નથી.

કુદરતમાં શુદ્ધ હાઇડ્રોજન મોટા પ્રમાણમાં મળતું નથી, તેથી તેને પાણી અથવા કુદરતી ગેસ જેવા સંયોજનોમાંથી કાઢવામાં આવે છે. પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અશ્મિભૂત ઇંધણ પર આધારિત હોય છે અને કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે, પરંતુ સૌર અને પવન ઉર્જા જેવી પુનઃપ્રાપ્ય વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા હાઇડ્રોજનને 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન' કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં કાર્બન ઉત્સર્જન ખૂબ જ ઓછું હોય છે. ભારત પાસે સૌર અને પવન ઉર્જાના પુષ્કળ સંસાધનો હોવાથી અહીં તેનું ઉત્પાદન શક્ય છે, જે દેશની ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરશે અને ૨૦૭૦ સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરશે.

ગ્રીન હાઇડ્રોજન ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રો માટે મહત્વપૂર્ણ છે જ્યાં ઉત્સર્જન ઘટાડવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે ત્યાં ઉચ્ચ-તાપમાનની ગરમીની જરૂર હોય છે અથવા અશ્મિભૂત ઇંધણના વિકલ્પો ઓછા હોય છે. આવા 'હાર્ડ-ટુ-એબેટ' ક્ષેત્રોમાં ખાતર ઉત્પાદન, પેટ્રોલિયમ રિફાઇનિંગ, લોખંડ અને સ્ટીલ ઉત્પાદન, ભારે રોડ પરિવહન અને શિપિંગનો સમાવેશ થાય છે. ખાતર અને રિફાઇનિંગ પ્લાન્ટ્સ પહેલેથી જ હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ત્યાં અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત પુરવઠાને બદલે ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

ભારત સરકારે ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ માં ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ધોરણો નક્કી કર્યા હતા. નવા and Renewable Energy (MNRE) મંત્રાલય મુજબ, જો હાઇડ્રોજનના ૧ કિલોગ્રામ ઉત્પાદન દીઠ કાર્બન ડાયોક્સાઇડના ઉત્સર્જનનું પ્રમાણ ૧૨ મહિનાની સરેરાશ મુજબ ૨ કિલોગ્રામથી વધુ ન હોય, તો તેને 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન' માનવામાં આવશે. આ રીતે ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ઔપચારિક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરનારા વિશ્વના પ્રથમ કેટલાક દેશોમાં સામેલ થયું છે.

ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની વાત કરીએ તો, ગ્રીન હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે પાણી (H₂O) ના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર નામનું સાધન વપરાય છે, જેમાં કેથોડ અને એનોડ એમ બે ઇલેક્ટ્રોડ હોય છે જે પાવર સોર્સ સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ બંને ઇલેક્ટ્રોડ એક ઇલેક્ટ્રોલાઇટમાં કાર્ય કરે છે, જે આયનોને સેલમાંથી પસાર થવામાં મદદ કરે છે. એક ડાયાફ્રામ ગેસને અલગ રાખે છે જ્યારે આયનોને પસાર થવા દે છે. જ્યારે કરંટ વહે છે, ત્યારે કેથોડ પર હાઇડ્રોજન અને એનોડ પર ઓક્સિજન બને છે. MNRE મુજબ, ઇલેક્ટ્રોલિસિસ પહેલા પાણીને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે કારણ કે અશુદ્ધિઓ સેલને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ૧ કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજન માટે આશરે ૯ લિટર ડીમિનરલાઇઝ્ડ પાણીની જરૂર પડે છે.

નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (NGHM) ને જાન્યુઆરી ૨૦૨૩ માં કેબિનેટ દ્વારા ₹૧૯,૭૪૪ કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં વાર્ષિક ઓછામાં ઓછા ૫ મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવાનો છે. નિકાસની માંગ સાથે આ ક્ષમતા ૧૦ MMT સુધી પહોંચી શકે છે. આ મિશન હેઠળ SIGHT (Strategic Interventions for Green Hydrogen Transition) પ્રોગ્રામ અમલમાં છે, જેના માટે ૨૦૨૯-૩૦ સુધીમાં ₹૧૭,૪૯૦ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ પ્રોગ્રામ ઘરેલું ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન બંને માટે પ્રોત્સાહનો પ્રદાન કરે છે.

સરકાર દ્વારા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં પ્રાયોગિક પ્રોજેક્ટ્સ (પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ) પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. ૨૦૨૯-૩૦ સુધીમાં લો-કાર્બન સ્ટીલ માટે ₹૪૫૫ કરોડ, ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં પરિવહન (મોબિલિટી) માટે ₹૪૯૬ કરોડ અને શિપિંગ માટે ₹૧૧૫ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. હાઇડ્રોજનના પરિવહનમાં મુશ્કેલી હોવાથી, મિશન હેઠળ 'ગ્રીન હાઇડ્રોજન હબ્સ' અને 'હાઇડ્રોજન વેલી ઇનોવેશન ક્લસ્ટર્સ' (HVIC) ને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં હબ્સ અને સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹૪૦૦ કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

સંશોધન અને વિકાસ (R&D) માટે સ્ટ્રેટજિક હાઇડ્રોજન ઇનોવેશન પાર્ટનરશિપ (SHIP) નામનું પબ્લિક-પ્રાઇવેટ ફ્રેમવર્ક બનાવવામાં આવ્યું છે. માર્ચ ૨૦૨૪ માં R&D માટે ₹૪૦૦ કરોડના માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી હતી. જૂન ૨૦૨૬ સુધીમાં, ₹૧૧૩ કરોડના પ્રારંભિક R&D રોડમેપ દ્વારા હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને સુરક્ષા ટેકનોલોજીના પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી પર કામ કરતા સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે ₹૧૦૦ કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી પ્રથમ નવ સ્ટાર્ટ-અપ્સને ₹૨૨ કરોડનું ફંડિંગ મળ્યું છે.

કૌશલ્ય વિકાસના ક્ષેત્રમાં, મિશનનો લક્ષ્ય ૨૦૩૦ સુધીમાં સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાં ૬ લાખથી વધુ નોકરીઓ પેદા કરવાનો છે. અત્યાર સુધીમાં ૧૪ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ૮,૧૪૯ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને ૭,૨૪૮ ને પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવ્યું છે. આ તાલીમમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ માટે પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા, સંગ્રહ, પરિવહન, સુરક્ષા ધોરણો અને સ્ટીલ, મોબિલિટી અને રિફાઇનિંગ જેવા અંતિમ ઉપયોગોનો સમાવેશ થાય છે.

સરકાર એક સંકલિત વ્યૂહરચના અપનાવી રહી છે જેમાં વિવિધ મંત્રાલયોની ભૂમિકા નક્કી કરવામાં આવી છે. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય રિફાઇનરીઓ અને સિટી ગેસ વિતરણમાં તેના ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરે છે. રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય સ્વદેશી ગ્રીન એમોનિયા આધારિત ખાતરોને પ્રોત્સાહન આપે છે. માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય નિયમો અને ધોરણો દ્વારા પરિવહનમાં ઉપયોગ સક્ષમ બનાવે છે. સ્ટીલ મંત્રાલય સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં તેનો ઉપયોગ વધારે છે અને વિદેશ મંત્રાલય વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથે સહયોગની સુવિધા પૂરી પાડે છે.

રાજ્યોના સ્તરે પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળ એમ છ રાજ્યોએ સમર્પિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન નીતિઓ જાહેર કરી છે. હરિયાણા, પંજાબ, બિહાર અને કેરળ હાલમાં તેમની નીતિઓના ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરી રહ્યા છે. જ્યારે હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, તેલંગાણા અને છત્તીસગઢ જેવા સાત રાજ્યોએ તેમની હાલની ઔદ્યોગિક અને પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા નીતિઓમાં હાઇડ્રોજનનો સમાવેશ કર્યો છે.

ભારતે આ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. ૧૭ જુલાઈ ૨૦૨૬ ના રોજ જિંદ-સોનીપત સેક્શન પર ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન-સંચાલિત ટ્રેનનું ઉદઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૦ કાર ધરાવતી આ ટ્રેનસેટ આશરે ૨,૬૦૦ મુસાફરોને લઈ જઈ શકે છે. જિંદ ખાતે એક સુવિધા છે જ્યાં લગભગ ૩,૦૦૦ કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજનનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે. આ ટ્રેન માત્ર પાણીની વરાળ અને ગરમી ઉત્સર્જિત કરે છે.

વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ (CSIR) દ્વારા ૨૭ થી ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ દરમિયાન નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે 'ઇમર્જિંગ સાયન્સ, ટેકનોલોજી એન્ડ ઇનોવેશન કોન્ક્લેવ' (ESTIC-2026) નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. આ કોન્ક્લેવની થીમ “Creative Minds, Catalyzing Science, Empowering Technologies” છે, જેમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી સહિત ૧૨ થીમેટિક ક્ષેત્રો પર ચર્ચા કરવામાં આવશે, જે 'વિકસિત ભારત ૨૦૪૭' ના વિઝનને સમર્થન આપશે.

ભવિષ્યના લક્ષ્યો પર નજર કરીએ તો, ૨૦૩૦ સુધીમાં આ મિશન દ્વારા અશ્મિભૂત ઇંધણની આયાતમાં આશરે ₹૧ લાખ કરોડનો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે. આ ઉપરાંત, ₹૮ લાખ કરોડથી વધુનું રોકાણ આકર્ષવાની અને ૬ લાખથી વધુ પૂર્ણકાલીન નોકરીઓ પેદા કરવાની સંભાવના છે. લક્ષિત ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન અને ઉપયોગથી વાર્ષિક આશરે ૫૦ MMT કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જન ઘટાડી શકાય છે. આ તમામ પ્રયાસો ભારતને ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન, ઉપયોગ અને નિકાસ માટે વૈશ્વિક હબ બનાવશે અને ૨૦૭૦ સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જનના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધશે.