ભારતની બ્લુ ઇકોનોમીને બદલવા માટે માછલીઓના મૂલ્યવર્ધન પર સરકારનો વિશેષ ભાર

ભારતનો મત્સ્ય ઉદ્યોગ હવે માત્ર ઉત્પાદન પૂરતો મર્યાદિત ન રહેતા, રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રના એક ગતિશીલ, ટેકનોલોજી આધારિત અને મૂલ્ય-લક્ષી સ્તંભ તરીકે વિકસી રહ્યો છે. મત્સ્ય ક્ષેત્ર હવે ઉત્પાદનથી આગળ વધીને મૂલ્યવર્ધન (વેલ્યુ એડિશન) અને આધુનિક માર્કેટિંગ તરફ વળી રહ્યું છે, જે દેશની બ્લુ ઇકોનોમીને નવી ઊંચાઈએ લઈ જશે. આ પરિવર્તન દ્વારા ખાદ્ય અને પોષણ સુરક્ષા મજબૂત કરવા, રોજગારી પેદા કરવા, ગ્રામીણ આજીવિકાને ટેકો આપવા અને નિકાસની કમાણી વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવવામાં આવશે. PIB દિલ્હીના અહેવાલ મુજબ, મત્સ્ય ઇકોસિસ્ટમમાં મૂલ્યવર્ધન, કોલ્ડ-ચેઇન વિકાસ, આધુનિક પ્રોસેસિંગ, મોબાઈલ ફિશ માર્કેટિંગ અને સ્ટાર્ટ-અપ આધારિત નવીનતા દ્વારા નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે.

આ ક્ષેત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT), બ્લોકચેન, ડ્રોન ટેકનોલોજી, સ્માર્ટ કોલ્ડ-ચેઇન સિસ્ટમ્સ અને પ્રિસિઝન એક્વાકલ્ચર જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. આ ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી માછલીઓની ટ્રેસેબિલિટી, ઉત્પાદકતા, ગુણવત્તાની ખાતરી અને લણણી પછીના વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો થઈ રહ્યો છે. આ તમામ પ્રયાસો સાથે મળીને માછલીઓના નુકસાનમાં ઘટાડો કરી રહ્યા છે, નફાકારકતા વધારી રહ્યા છે અને મત્સ્ય મૂલ્ય સાંકળને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે.

મૂલ્યવર્ધન એ મત્સ્ય ક્ષેત્રને પ્રાથમિક ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિમાંથી વૈવિધ્યસભર અને બજાર-લક્ષી સાહસમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે એક નિર્ણાયક સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. માછલી અને મત્સ્ય ઉત્પાદનોને પ્રોસેસ કરીને, પેકેજ કરીને, બ્રાન્ડિંગ કરીને અને તેને 'રેડી-ટુ-કુક' અથવા 'રેડી-ટુ-ઈટ' ફોર્મેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવીને ઉત્પાદકોને બજારમાં સારા ભાવ મેળવવામાં મદદ મળે છે. આનાથી સ્થાનિક અને નિકાસ બજારોમાં બદલાતી ગ્રાહક પસંદગીઓને પણ સંતોષી શકાય છે. વધુમાં, મૂલ્યવર્ધન દ્વારા લણણી પછી થતા નુકસાનમાં ઘટાડો થાય છે, માછલીઓની શેલ્ફ લાઈફ (સંગ્રહ સમયગાળો) વધે છે અને સપ્લાય ચેઇન પર ગુણવત્તાના ધોરણોમાં સુધારો થાય છે.

આ પ્રક્રિયા રોજગારી અને સાહસિકતાના નવા અવસરો પણ ઊભા કરે છે. ખાસ કરીને માછીમારો, માછલીના ખેડૂતો, મહિલા જૂથો, યુવાનો, સહકારી મંડળીઓ અને પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ, કોલ્ડ-ચેઇન લોજિસ્ટિક્સ, માર્કેટિંગ અને રિટેલમાં જોડાયેલી નાની એન્ટરપ્રાઇઝ માટે આ ફાયદાકારક છે. આ રીતે, મૂલ્યવર્ધન બજાર સાથેના જોડાણોને મજબૂત કરે છે, આવકમાં વધારો કરે છે અને સુરક્ષિત, અનુકૂળ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સીફૂડના વધતા બજારમાં સ્પર્ધા કરવા માટે મત્સ્ય ક્ષેત્રને સક્ષમ બનાવે છે.

આ પરિવર્તનને ટેકો આપવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા ઉત્પાદનથી લઈને બજાર સુધીના ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા માટે જાહેર રોકાણ અને લક્ષિત નીતિગત હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યા છે. PIB ના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૧૫ થી ભારત સરકારે મત્સ્ય ક્ષેત્રમાં જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. બ્લુ રિવોલ્યુશન સ્કીમ, ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ (FIDF), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સમૃદ્ધિ સહ યોજના (PM-MKSSY) અને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) જેવી મુખ્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો દ્વારા ₹૩૯,૨૭૨ કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. આ હસ્તક્ષેપનો ઉદ્દેશ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર કરવો, ઉત્પાદન અને લણણી પછીની પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવી અને દેશભરના ૭૪.૬૬ લાખ માછીમારો અને માછલીના ખેડૂતો માટે રોજગારી અને આજીવિકાની તકો ઊભી કરવાનો છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કને મજબૂત કરવા પર પણ સમાંતર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. માછલી પરિવહન પ્રણાલીઓ, રિટેલ અને હોલસેલ માછલી બજારો, કિઓસ્ક, ફીડ મિલ્સ, આઈસ પ્લાન્ટ્સ, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને મૂલ્યવર્ધિત એન્ટરપ્રાઇઝ યુનિટ્સ સહિતની ૪૬,૫૦૦ સુવિધાઓ ₹૩,૩૯૩.૮૫ કરોડના રોકાણ સાથે ઉમેરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, પાંચ આધુનિક અને સ્માર્ટ ફિશ માર્કેટ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે, જે અદ્યતન IT સિસ્ટમ્સ, ગ્રીન ટેકનોલોજી અને લોજિસ્ટિક્સ સપ્લાય ચેઇનને એકીકૃત કરશે. આ સ્માર્ટ માર્કેટ્સ દ્વારા ૧૫,૯૦૦ રોજગારીની તકો ઊભી થવાની અપેક્ષા છે.

પ્રીમિયમ ફિશ વેલ્યુ ચેઇનને ટકાવી રાખવા માટે ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલની ઉપલબ્ધતા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત જ્યારે પ્રીમિયમ માછલી ઉત્પાદનોની આસપાસ મૂલ્યવર્ધનને વિસ્તારવા માંગતું હોય, ત્યારે ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો અનિવાર્ય બની જાય છે. આ દિશામાં, વિભાગે ઝડપી વૃદ્ધિ, રોગ સામે વધુ સારી પ્રતિકારક શક્તિ, વધુ સ્થિતિસ્થાપકતા અને ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ધરાવતી માછલીઓની જાતો વિકસાવવા માટે આનુવંશિક સુધારણા (જેનેટિક ઈમ્પ્રૂવમેન્ટ) પહેલ હાથ ધરી છે. આ પ્રયાસથી સ્થાનિક વપરાશ, પ્રોસેસિંગ અને નિકાસલક્ષી બજારો માટે ટ્રાઉટ, ઝીંગા, કટલા, રોહુ, તિલાપિયા, પેંગાસિયસ, સીબેસ અને સ્કેમ્પી જેવી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રજાતિઓની ઉપલબ્ધતામાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે. આ પ્રજાતિઓના ઉત્પાદન આધારને મજબૂત કરીને, આનુવંશિક સુધારણા મૂલ્યવર્ધિત સાહસોને પૂરક બની શકે છે, ખેતર સ્તરના વળતરને સુધારી શકે છે અને ભારતને મત્સ્ય મૂલ્ય સાંકળમાં ઉપર લાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

આ લાભો નાના ઉત્પાદકો સુધી પહોંચે તે માટે, ઉત્પાદનને એકત્રિત કરી શકે તેવા અને બજાર સુધી પહોંચવામાં મદદ કરી શકે તેવા સંસ્થાકીય મોડેલો મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યા છે. મત્સ્ય ક્ષેત્રમાં મૂલ્યવર્ધનના આ પ્રયાસો સામૂહિક સાહસિક મોડેલો દ્વારા સંચાલિત થઈ રહ્યા છે, જે નાના માછીમારો અને માછલીના ખેડૂતોને સ્કેલ, મૂડી અને બજારની પહોંચ જેવી મર્યાદાઓ પાર કરવામાં મદદ કરી શકે છે. વિભાગે ૨,૧૯૫ ફિશરીઝ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન (FFPOs) બનાવવામાં મદદ કરી છે, જે ઉત્પાદકોને તેમનું ઉત્પાદન એકત્રિત કરવા, સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવા અને પ્રોસેસિંગ, બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ અસરકારક રીતે ભાગ લેવા સક્ષમ બનાવે છે. આ સંસ્થાઓમાંથી અનેકને ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) સાથે જોડવામાં આવી છે, જેનાથી તેમની ડિજિટલ બજારો સુધીની પહોંચ વધી છે અને યોગ્ય ભાવ મેળવવાની શક્યતાઓ સુધરી છે. PM-MKSSY હેઠળ, ૫,૫૦૦ મત્સ્ય સહકારી મંડળીઓને NCDC, NAFED, SFAC અને NERAMAC જેવી મધ્યવર્તી એજન્સીઓ સાથે મળીને FFPOs તરીકે કાર્ય કરવા માટે મજબૂત કરવામાં આવી રહી છે. સામૂહિક સોદાબાજીની શક્તિ વધારીને અને ઉત્પાદક જૂથોને આધુનિક વેલ્યુ ચેઇન સાથે જોડીને, આ સંસ્થાઓ મૂલ્યવર્ધિત મત્સ્ય સાહસો તરફના સમાવેશી પરિવર્તનને ટેકો આપશે તેવી અપેક્ષા છે.

મૂલ્યવર્ધન પરનો આ ભાર લણણી પછીની પ્રવૃત્તિઓ અને મત્સ્ય આધારિત સાહસોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી માટે એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ પણ ઊભું કરી રહ્યો છે. મહિલાઓ ભારતના મત્સ્ય ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને લણણી પછીના કામકાજ અને નાના પાયાના સાહસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ શક્તિ તરીકે ઉભરી આવી છે, જ્યાં મૂલ્યવર્ધને આવક નિર્માણ અને સાહસિકતા માટે નવા માર્ગો ખોલ્યા છે. પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ મહિલાઓના સશક્તિકરણને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ૧.૨૮ લાખથી વધુ મહિલા લાભાર્થીઓના ફાયદા માટે ₹૪,૧૫૫ કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં કેન્દ્રીય હિસ્સો ₹૧,૫૭૨ કરોડ છે. આ સહાયે મહિલાઓને માછલી સુકવવી, માછલીના અથાણાં અને પાપડ બનાવવા, સ્મોક્ડ ફિશ ઉત્પાદનો, ફિશ પાવડર અને પેકેજિંગ તથા રિટેલિંગ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ભાગ લેવા સક્ષમ બનાવી છે. મોબાઈલ ફિશ વેન્ડિંગ યુનિટ્સ અને માઇક્રો-પ્રોસેસિંગ સાહસો દરિયાકાંઠાના, અંતરિયાળ અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં મહિલાઓ માટે ટકાઉ આજીવિકા પેદા કરી રહ્યા છે, સાથે જ સસ્તું અને પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક ઉપલબ્ધ કરાવીને પોષણ સુરક્ષાને પણ મજબૂત બનાવી રહ્યા છે.

ભારતનો મત્સ્ય ઉદ્યોગ હવે ઉત્પાદનથી આગળ વધીને પ્રોસેસિંગ, લોજિસ્ટિક્સ, કોલ્ડ-ચેઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને સાહસિકતા દ્વારા સમર્થિત વેલ્યુ-ચેઇન અને ટેકનોલોજી આધારિત ઇકોસિસ્ટમ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. PMMSY, PM-MKSSY, FIDF અને KCC ના સંકલન સાથે, આ ક્ષેત્ર લણણી પછીના નુકસાનને ઘટાડવા, મૂલ્યવર્ધિત સીફૂડ નિકાસ વધારવા, માછીમારોની આવક સુધારવા, મહિલા સંચાલિત સાહસોને પ્રોત્સાહન આપવા અને ગ્રામીણ રોજગારી પેદા કરવા માટે વધુ સારી રીતે સજ્જ છે. ભારતીય મત્સ્ય ક્ષેત્રનું ભવિષ્ય માત્ર વધુ માછલીઓનું ઉત્પાદન કરવા પર નહીં, પરંતુ નવીનતા, મોબિલિટી, પ્રોસેસિંગ અને ટકાઉ બજાર વિકાસ દ્વારા માછીમારો અને માછલીના ખેડૂતોને ગ્રાહકો સાથે જોડતી સ્થિતિસ્થાપક અને બજાર-લક્ષી વેલ્યુ ચેઇન બનાવવા પર નિર્ભર રહેશે.