નિવારક અટકાયતની સત્તાનો ઉપયોગ સાવધાનીપૂર્વક કરો: સુપ્રીમ કોર્ટની રાજ્યોને ચેતવણી

સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે જણાવ્યું હતું કે રાજ્ય સરકારોએ નિવારક અટકાયત (preventive detention) ની સત્તાનો ઉપયોગ અત્યંત સાવધાની, વિચારશીલતા અને કાયદાની જરૂરિયાતોના કડક પાલન સાથે કરવો જોઈએ. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે આ સત્તાનો ઉપયોગ વ્યક્તિની અંગત સ્વતંત્રતા પર સીધી અસર કરે છે, તેથી તેની કાળજી લેવી અનિવાર્ય છે.

જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ, જસ્ટિસ આર. મહાદેવન અને જસ્ટિસ એ.કે. સિંઘની બેન્ચે આ અવલોકન વરિષ્ઠ IPS અધિકારી એ. અરુણ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી એક અપીલ પર સુનાવણી દરમિયાન કર્યું હતું. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તમામ જાહેર સત્તામંડળોએ કાયદા દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવવું જોઈએ. નિવારક અટકાયતના કિસ્સામાં તથ્યો અને કાયદાનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન વધુ મહત્વનું બની જાય છે, કારણ કે તે વ્યક્તિના જીવન અને સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકારને સીધી રીતે અસર કરે છે.

કોર્ટે તેના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે, "જાહેર સત્તામંડળ દ્વારા તથ્યો અને લાગુ કાયદાનું કાળજીપૂર્વક મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. નિવારક અટકાયતના મામલામાં આ બાબત વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે, જ્યાં વૈધાનિક સત્તાનો ઉપયોગ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને અસર કરે છે. તેથી, આવી સત્તાનો ઉપયોગ અત્યંત સાવધાનીપૂર્વક અને કાયદાની જરૂરિયાતોના કડક અનુપાલન સાથે થવો જોઈએ."

આ સમગ્ર મામલો વરિષ્ઠ IPS અધિકારી એ. અરુણની અપીલ સાથે જોડાયેલો હતો, જેમાં તેમણે મદ્રાસ હાઈકોર્ટ દ્વારા મે મહિનામાં તેમના વિરુદ્ધ કરવામાં આવેલી કેટલીક "પ્રતિકૂળ ટિપ્પણીઓ" (adverse remarks) દૂર કરવાની માંગ કરી હતી. મદ્રાસ હાઈકોર્ટે એક રિયલ એસ્ટેટ ડેવલપર સંતોષ શર્મા સામે તમિલનાડુ ગુંડા એક્ટ (Tamil Nadu Goondas Act) લાગુ કરવા બદલ અરુણની કડક ટીકા કરી હતી.

તે સમયે જસ્ટિસ જી.આર. સ્વામિનાથન અને જસ્ટિસ વી. લક્ષ્મણરાયણની બેન્ચે અટકાયત આદેશને રદ કર્યો હતો. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે શર્મા સામેના આક્ષેપો એપાર્ટમેન્ટના વેચાણ અને કથિત છેતરપિંડીભર્યા રજીસ્ટ્રેશનના વિવાદો સંબંધિત હતા, જે નિવારક અટકાયત કાયદા લાગુ કરવા માટે પૂરતા નહોતા. કોર્ટે માન્યું હતું કે આ કેસ વ્યક્તિગત વિવાદો હતા અને તેનાથી જાહેર વ્યવસ્થા અથવા સામાજિક જીવનની ગતિ ખોરવાવાની કોઈ સંભાવના નહોતી.

મદ્રાસ હાઈકોર્ટે એ. અરુણ સામે કડક ટિપ્પણી કરતા નોંધ્યું હતું કે તેમણે વારંવાર અટકાયત આદેશો જારી કર્યા હતા જેને બાદમાં અદાલતો દ્વારા રદ કરવામાં આવ્યા હતા. હાઈકોર્ટે બે વર્ષથી વધુ જૂના કેસો પર આધાર રાખવા અને જાહેર વ્યવસ્થા સાથે સંબંધ ન ધરાવતા મામલામાં નિવારક અટકાયતનો ઉપયોગ કરવા બદલ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે, "તેમને ખબર હોવી જોઈએ કે નિવારક અટકાયતનો આદેશ બેદરકારીપૂર્વક પસાર કરી શકાતો નથી કારણ કે તેની અટકાયત કરાયેલ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર ગંભીર અસરો પડે છે."

સુપ્રીમ કોર્ટમાં એ. અરુણે સ્વીકાર્યું હતું કે તેમની ભૂલ થઈ છે અને તેઓ બિનશરતી માફી માંગવા તૈયાર છે. તેમના વકીલ સિનિયર એડવોકેટ સિદ્ધાર્થ લુથરાએ દલીલ કરી હતી કે જો આ પ્રતિકૂળ ટિપ્પણીઓ રેકોર્ડ પર રહેશે, તો તેની અરુણની વ્યાવસાયિક પ્રતિષ્ઠા અને કારકિર્દી પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.

એ. અરુણે એક સોગંદનામું રજૂ કરીને બિનશરતી માફી માંગી હતી, જેને સુપ્રીમ કોર્ટે રેકોર્ડ પર લીધી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે અરુણે હાઈકોર્ટ સમક્ષ માફી ન માંગવા બદલ અને ૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ અટકાયત આદેશ પસાર કરવામાં થયેલી ભૂલ સ્વીકારવામાં નિષ્ફળ રહેવા બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો છે. વધુમાં, અરુણે સુપ્રીમ કોર્ટને ખાતરી આપી હતી કે તેઓ ભવિષ્યમાં તેમની સત્તાવાર ફરજોના નિકાલમાં વધુ કાળજી રાખશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે તેમની માફી સ્વીકારી લીધી અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટના મે મહિનાના ચુકાદામાં કરવામાં આવેલી પ્રતિકૂળ ટિપ્પણીઓ દૂર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. જોકે, કોર્ટે અંતમાં અવલોકન કર્યું કે પોલીસ વહીવટમાં વરિષ્ઠ હોદ્દા પર રહેલા અધિકારી પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તેઓ તેમને સોંપવામાં આવેલી ફરજોના મહત્વ અને વૈધાનિક સત્તાઓના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલી જવાબદારીને સમજે.