નજીદગીના વિરોધ પ્રદર્શન માટે નિર્ધારિત સ્થળ પર અનિશ્ચિત કબજો ન કરી શકાય

સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું કે કોઈપણ વ્યક્તિ, જૂથ અથવા સંસ્થા નિર્ધારિત વિરોધ પ્રદર્શન સ્થળ પર અનિશ્ચિતકાળ સુધી કબજો જમાવવાનો અધિકાર દાવો કરી શકે નહીં. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે અન્ય લોકોને પણ તેમની ફરિયાદો રજૂ કરવા માટે સમાન બંધારણીય અધિકાર છે અને તેઓ પણ તે જ જાહેર જગ્યાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઇન્ડિયા સૂર્ય કાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી મોહનાની બેન્ચે નોંધ્યું હતું કે, નિર્ધારિત સ્થળ પર વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની પરવાનગીનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં રહેવા માટે ખુલ્લું લાયસન્સ મળી ગયું છે. કોર્ટે કહ્યું, "નિર્ધારિત સ્થળ પર વિરોધ પ્રદર્શનનો અધિકાર પણ એક ચોક્કસ સમયગાળા માટે જ હોય છે. તમે હંમેશ માટે વિરોધ સ્થળ પર કબજો કરી શકતા નથી... તો ખેડૂતો, વેપારીઓ અને પત્રકારો ક્યાં જશે? દરેકને વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે, તેથી નિર્ધારિત સ્થળો નિર્ધારિત સમયગાળા માટે જ આપવા જોઈએ."

કોર્ટે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે પરવાનગી આપતા આદેશમાં વિરોધ પ્રદર્શન મંજૂર કરવા અથવા નકારવાના કારણો જણાવવા જોઈએ અને જો મંજૂરી આપવામાં આવે, તો તે સ્થળનો ઉપયોગ કેટલા સમય સુધી કરી શકાય તે સમયગાળો પણ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું કે કોઈ વ્યક્તિ એમ કહીને બીજાને વિરોધ કરતા રોકી શકતા નથી કે 'હું વિરોધ કરી શકું છું અને તમે નથી કરી શકતા'.

આ અવલોકનો કોકરોચ જનતા પાર્ટી (સીજેપી) દ્વારા જુલાઈમાં કરવામાં આવેલા વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન પોલીસ કાર્યવાહી સંબંધિત અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન આવ્યા હતા. આ અરજીઓમાં સામૂહિક અટકાયત, પોલીસ અતિરેક, ઇન્ટરનેટ પર પ્રતિબંધો અને મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરવાના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા. આ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં સંસદ તરફ કૂચ કરવાનો પ્રસ્તાવ હતો અને હિંસાની ઘટનાઓ પણ બની હતી.

બીજી તરફ, દિલ્હીના વેપારીઓએ પણ આ પ્રદર્શનો સામે પડકાર ફેંક્યો હતો. સિનિયર એડવોકેટ મુકુલ રોહતગી દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ કરતું કિરાણા કમિટી દિલ્હી અને અન્ય વેપારી સંગઠનોએ અરજી કરી હતી કે લાંબા સમય સુધી ચાલતા પ્રદર્શનોને કારણે વ્યવસાયો ખોરવાયા છે અને તેમની આજીવિકા પર અસર પડી છે, ખાસ કરીને તહેવારોની સીઝન દરમિયાન. રોહતગીએ જણાવ્યું કે રામલીલા મેદાન કોનટ પ્લેસની નજીક છે, જ્યાં લાખો રહેવાસીઓ અને અનેક દુકાનો તેમજ વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ આવેલી છે. તેમણે આગામી બે મહિના માટે દિલ્હીમાં પરવાનગી સાથે કે તેના વગરના તમામ વિરોધ પ્રદર્શનો અને ધરણાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરી હતી.

બેન્ચે સાવચેત કર્યું હતું કે આ વિવાદને એવી રીતે ન જોવો જોઈએ કે જેમાં કોઈ એક પક્ષે પોતાના અધિકારો છોડવા પડે. કોર્ટે કહ્યું કે આ બે સ્પર્ધાત્મક અધિકારો છે - એક તરફ વેપાર અને આજીવિકા કમાવવાનો અધિકાર છે અને બીજી તરફ શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે. કોર્ટે ઉમેર્યું કે આજીવિકાનો અધિકાર માત્ર વ્યવસાયિક નફા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં દૈનિક મજૂરો અને નાના વેપારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે આગળ વધવાનો રસ્તો એ છે કે અન્યની આજીવિકામાં અવરોધ ન આવે તે રીતે પ્રદર્શનો માટે જાહેર જગ્યાઓ ઓળખવામાં આવે.

કેન્દ્ર અને દિલ્હી પોલીસ વતી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે ૨૦ જુલાઈના પ્રદર્શન માટે માત્ર એક દિવસની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ પ્રદર્શનકારીઓએ ૧૭ દિવસ સુધી સ્થળ પર કબજો જમાવ્યો હતો અને ત્યારબાદ પરવાનગી વગર સંસદ તરફ કૂચનું આહવાન કર્યું હતું. તેમણે ઉમેર્યું કે બંધ અથવા વિરોધનું આયોજન કરનારાઓએ તેના પરિણામોની જવાબદારી લેવી જોઈએ.

કોર્ટે રોહતગીને પ્રદર્શનોનું આયોજન કરનાર સંસ્થાઓને આ કેસમાં સામેલ કરવા જણાવ્યું છે, કારણ કે અંતિમ નિર્ણય લેતા પહેલા તેમનો પ્રતિસાદ જરૂરી છે. સાથે જ, વેપારીઓને થયેલા નાણાકીય નુકસાનનું મૂલ્યાંકન રેકોર્ડ પર રાખવા પણ સૂચના આપી છે. આ દરમિયાન, કોર્ટ દિલ્હી પોલીસ દ્વારા જંતર મંતરને નિર્ધારિત વિરોધ સ્થળ તરીકે રદ કરી પ્રદર્શનોને રામલીલા ગ્રાઉન્ડ, બુરારી ગ્રાઉન્ડ અને સીબીડી ગ્રાઉન્ડમાં ખસેડવાના નિર્ણયની પણ તપાસ કરી રહી છે.

ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે એવો પણ ચુકાદો આપ્યો છે કે ધરપકડના ૨૪ કલાકનો સમયગાળો ઔપચારિક ધરપકડથી નહીં પરંતુ વ્યક્તિની અટકાયત (detention) ના સમયથી શરૂ થાય છે.