મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને મળતી મુક્તિ સામે સુપ્રીમ કોર્ટની નોટિસ

નવી દિલ્હીમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને વર્ષ ૨૦૨૩ના કાયદા હેઠળ મળતી સંપૂર્ણ મુક્તિ (બ્લેન્કેટ ઇમ્યુનિટી) સામે દાખલ કરવામાં આવેલી એક જાહેર હિતની અરજી પર નોટિસ પાઠવી છે. ઇન્ડિયા ટુડેના અહેવાલ મુજબ, ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી તથા જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠે આ મામલે જવાબ માંગ્યો છે. અરજીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ, ૨૦૨૩ની કલમ ૧૬ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારવામાં આવી છે.

સંસદ દ્વારા ગયા વર્ષે પસાર કરવામાં આવેલા આ કાયદામાં એવી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન સત્તાવાર ક્ષમતામાં કરેલા કાર્યો અથવા લીધેલા નિર્ણયો માટે કોઈપણ કાયદાકીય કાર્યવાહી કે પગલાંઓથી સુરક્ષિત રહેશે. અરજદાર અને વકીલ અરુણ કુમાર અગ્રવાલ દ્વારા કરવામાં આવેલી રજૂઆતમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ જોગવાઈ કોઈપણ અપવાદ વિના સંપૂર્ણ સુરક્ષા આપે છે, જેમાં એવા કાર્યોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે સદ્ભાવનાથી કરવામાં આવ્યા ન હોય અથવા જે અધિકારીઓની અધિકારક્ષેત્રની બહાર હોય.

અરજીમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે આવી વ્યાપક સુરક્ષા નાગરિકોને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરો સામે ઉપલબ્ધ દીવાની અને ફોજદારી ઉપાયોથી વંચિત રાખે છે. અરજદારનું માનવું છે કે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવાનો અર્થ એવો નથી કે તેના સભ્યોને કાયદાકીય જવાબદારીમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપી દેવી. આથી, અરજદારે વર્ષ ૨૦૨૩ના કાયદાની કલમ ૧૬ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવાની માંગ કરી છે.

આ નોટિસ ત્યારે જારી કરવામાં આવી છે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ ચૂંટણી પંચની મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરાવર્તન (SIR) ને પડકારતી અન્ય અરજીઓની સુનાવણી કરી રહી હતી. આ સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠે ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદારો માટેની સુરક્ષા અંગે અનેક સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે પૂછ્યું હતું કે શું આ પ્રક્રિયા મતદારોને હેરાન કરવા કે ડરાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે? કોર્ટે દિલ્હીમાં જ્યારે કોઈ ચૂંટણી નજીક ન હોય ત્યારે આ કવાયત હાથ ધરવાની તાકીદ અંગે પણ પ્રશ્નો કર્યા હતા.

ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચે કડક સમયમર્યાદાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ નહીં અને ફોર્મ સબમિટ કરવાની પ્રક્રિયા મોડી હોવા છતાં ચાલુ રાખવી જોઈએ. કોર્ટે એ બાબતે પણ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું કે જે મતદારોના નામ પહેલેથી જ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા હતા, પરંતુ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી ગાયબ હતા, તેમને ફરીથી ફોર્મ ૬ ભરવા માટે કેમ કહેવામાં આવી રહ્યું છે. જસ્ટિસ બાગચીએ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શું કોઈ મતદારની બેદરકારી માટે તેમને મતદાનના અધિકારથી કાયમી ધોરણે વંચિત રાખીને સજા કરી શકાય?

કોર્ટે ચૂંટણી પંચને નિર્દેશ આપ્યો છે કે કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોની ભૌતિક યાદીઓ સ્થાનિક ભાષાઓમાં બ્લોક સ્તરે પ્રદર્શિત કરવામાં આવે. કોર્ટે અરજદારો અને મતદારોને ખાતરી આપી હતી કે ગભરાવાની જરૂર નથી કારણ કે આ બાબતો કોર્ટમાં વિચારણા હેઠળ છે. ચૂંટણી પંચે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે તેઓ દિલ્હીમાં સમયમર્યાદા લંબાવવા અને ફોર્મ સ્વીકારવાની પ્રક્રિયામાં છૂટછાટ આપવા અંગે વિચારણા કરશે. આ મામલે હવે પછીની સુનાવણી ૧૯ નવેમ્બરના રોજ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

કોર્ટે વધુમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે SIR હેઠળ નામ કાઢી નાખવાથી અથવા સમયમર્યાદા પૂરી થવાથી કોઈ મતદાર કાયમી ધોરણે મતદાર યાદીમાં ઉમેરાતા અટકી જતો નથી. નાગરિકો ઉમેદવારી પત્ર ભરવાની છેલ્લી તારીખ સુધી યાદીમાં સુધારા માટે અરજી કરી શકે છે. ચૂંટણી પંચ એ ભારતનું એક બંધારણીય સંસ્થા છે જે દેશમાં મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ યોજવા માટે જવાબદાર છે. આ સંસ્થાની સ્થાપના ભારતીય બંધારણ હેઠળ કરવામાં આવી હતી અને તે લોકશાહી પ્રક્રિયામાં મતદારોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે કાર્યરત રહે છે.