મોબાઇલ ઉત્પાદન યોજના સફળ પણ લેપટોપ સ્કીમમાં વિલંબ થયો: નીતિ આયોગ

નીતિ આયોગના ગુરુવારના અહેવાલ મુજબ, સરકારની મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલ પ્રોત્સાહન (PLI) યોજના તમામ PLI યોજનાઓમાં સૌથી કાર્યક્ષમ સાબિત થઈ છે, જ્યારે લેપટોપ, ટેબ્લેટ, પીસી અને સર્વરને આવરી લેતી આઈટી હાર્ડવેર યોજનાએ સમય ગુમાવ્યો છે. આ અહેવાલ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, અમદાવાદ સાથે મળીને તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીની ૧૪ PLI યોજનાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે.

મોબાઇલ ફોન ક્ષેત્રે થયેલા પ્રગતિના આંકડા નોંધપાત્ર છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ અનુસાર, મોબાઇલ ફોનની નિકાસ નાણાકીય વર્ષ ૨૧ માં ₹ ૨૨,૮૬૮ કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ ૨૫ માં લગભગ ₹ ૨ લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે લગભગ નવ ગણો વધારો દર્શાવે છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોન આયાત ૭૭% ઘટી છે. ફોન બનાવતી ફેક્ટરીઓની સંખ્યા પણ ૨ થી વધીને આશરે ૩૦૦ થઈ ગઈ છે. ભારતમાં વેચાતા લગભગ તમામ ફોન (૯૯.૨%) હવે અહીં જ ઉત્પાદિત થાય છે.

મોટા પાયે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ યોજના એ ચાર માપદંડો - રોકાણ, ઉત્પાદન, નોકરીઓ અને નિકાસ - પર "ઓન ટ્રેક" રેટિંગ મેળવનાર માત્ર ચાર ક્ષેત્રોમાંનું એક છે. આ યોજના દ્વારા ₹ ૨૦,૫૮૦ કરોડનું રોકાણ અને ₹ ૧૧.૬૧ લાખ કરોડનું ઉત્પાદન આવ્યું છે, જેનાથી ૧.૬૯ લાખ નોકરીઓનું સર્જન થયું છે. સરકાર દ્વારા ₹ ૧૯,૦૯૧ કરોડનું પ્રોત્સાહન ચૂકવવામાં આવ્યું છે, જે યોજનાના ₹ ૩૪,૧૯૩ કરોડના કુલ ખર્ચના લગભગ ૫૬% છે. આ રકમ તમામ ૧૪ ક્ષેત્રોમાં ચૂકવવામાં આવેલા કુલ PLI ના અડધાથી વધુ છે.

જોકે, અહેવાલમાં કેટલીક નબળાઈઓ પણ દર્શાવવામાં આવી છે. ભારતનો વિકાસ મુખ્યત્વે આયાત કરેલા ડિસ્પ્લે, બેટરી અને સર્કિટ બોર્ડના એસેમ્બલિંગ પર આધારિત રહ્યો છે, કારણ કે આ યોજનાએ કંપનીઓને સ્થાનિક ભાગો વાપરવા માટે ફરજ પાડતી ન હતી. સ્થાનિક ફોન સેગમેન્ટમાં, નિકાસ કરતા આયાત હજુ પણ ઘણી વધારે છે અને મોટાભાગના લાભો મુખ્ય વૈશ્વિક ઉત્પાદકોને મળ્યા છે. ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકો માટેની યોજનાએ માત્ર "સાપેક્ષ રીતે મધ્યમ પ્રગતિ" કરી છે. આ ક્ષેત્રમાં ૨૦૨૨ ની આસપાસ લાભો ટોચ પર હતા અને ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો થયો, અને માત્ર એક જ કંપનીએ પ્રોત્સાહન મેળવ્યું હતું. ૨૦૨૫-૨૬ માં આ યોજના હેઠળ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો હતો, જોકે તે લક્ષ્યાંકના ૫૦% થી ઉપર રહ્યું હતું.

આઈટી હાર્ડવેર યોજનાના સંદર્ભમાં અહેવાલ જણાવે છે કે આ યોજના હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. તેની પ્રથમ આવૃત્તિએ "ઇરાદા મુજબના પરિણામો હાંસલ કર્યા ન હતા.", કારણ કે તે સરેરાશ માત્ર ૨% પ્રોત્સાહન આપતી હતી, જે વૈશ્વિક કંપનીઓને ભારત લાવવા માટે પૂરતી નહોતી. સ્થાનિક સામગ્રીના નિયમો પણ ખૂબ કડક હતા કારણ કે ઉદ્યોગમાં સર્કિટ બોર્ડ અને મેમરી ચિપ્સ જેવા ભાગોનો અભાવ હતો. ૨૦૨૨ પછી ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થયો હતો જ્યારે ૧૪ માંથી ૧૩ કંપનીઓ નવી આવૃત્તિમાં ગઈ હતી અને મોટાભાગે સેટઅપ માટે એક વર્ષનો વિરામ લીધો હતો. ૨૦૨૪-૨૫ માં તેમાં સુધારો થયો જ્યારે ૨૭ મંજૂર કંપનીઓમાંથી ૨૫ કંપનીઓએ કામ શરૂ કર્યું.

આઈટી હાર્ડવેર યોજના હેઠળ અત્યાર સુધી માત્ર ચાર કંપનીઓએ કુલ ₹ ૯૮ કરોડનું પ્રોત્સાહન મેળવ્યું છે, જે તેના ₹ ૧૭,૦૦૦ કરોડના ખર્ચના માત્ર ૦.૫૭% છે. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં, આ યોજના ₹ ૯૦૮ કરોડનું રોકાણ અને ₹ ૨૧,૮૫૩ કરોડનું ઉત્પાદન લાવ્યું છે અને ૪,૮૫૯ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે. આ યોજનાને ઉત્પાદન અને નોકરીઓ માટે "ઓન ટ્રેક" રેટિંગ મળ્યું છે, પરંતુ રોકાણ માટે માત્ર "પાર્શિયલ ઇમ્પેક્ટ" રેટિંગ મળ્યું છે. નિકાસના ડેટા ઉપલબ્ધ નથી.

અહેવાલમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે આયાત ડેટામાં તફાવત અને આઈટી મંત્રાલયનું એવું વલણ કે ઉત્પાદન અને નિકાસ "બજાર દ્વારા સંચાલિત" છે, તેના કારણે આ વૃદ્ધિમાં યોજનાનો કેટલો ફાળો છે તે જણાવવું મુશ્કેલ બન્યું છે. સરકાર પહેલેથી જ ફોન યોજનાનું સ્થાન લઈ ચૂકી છે. આ યોજનાનો કાર્યકાળ આ વર્ષે ૩૧ માર્ચના રોજ પૂરો થયો હતો અને કેબિનેટે જુલાઈમાં ₹ ૬૨,૫૦૦ કરોડની મોબાઈલ ફોન મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમને મંજૂરી આપી છે. નવી યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં બનેલા ભાગોનો ઉપયોગ વધારવાનો અને ભારતીય ફોન બ્રાન્ડ્સ બનાવવાનો છે.

નીતિ આયોગ એ ભારત સરકારની મુખ્ય નીતિ નિર્ધારક સંસ્થા છે જે દેશના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ માટે વ્યૂહરચના તૈયાર કરવાનું કામ કરે છે.