રાસાયણિક ખાતર સબસિડી દેશ માટે મોંઘો સોદો સાબિત થઈ શકે છે

ભારતમાં કૃષિ ક્ષેત્રે રાસાયણિક ખાતરોનો વધતો ઉપયોગ અને તેના પર મળતી સબસિડી દેશના અર્થતંત્ર પર ભારે બોજ બની રહી છે. તુર્કીના એન્ટાલ્યામાં શરૂ થયેલ COP 31 સમિટના પ્રથમ દિવસે બહાર આવેલા વિવિધ અહેવાલોમાં ખેતી, સ્વાસ્થ્ય અને ઉર્જા જેવા મહત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ દરમિયાન પર્યાવરણની દેખરેખ રાખતી સંસ્થા 'ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડિંગ' દ્વારા એક મહત્વપૂર્ણ સંશોધન અહેવાલ 'ધ ઇકોનોમિક્સ ઓફ કલ્ટિવેશન' રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

આ અહેવાલ મુજબ, રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ કરવાથી ખેડૂતોને ભલે આર્થિક રીતે ફાયદો થતો દેખાતો હોય, પરંતુ જો સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતી સબસિડી, ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્સર્જન અને પર્યાવરણને થતું નુકસાન ધ્યાનમાં લેવામાં આવે, તો દેશનો વાસ્તવિક આર્થિક લાભ ઘણો ઓછો થઈ જાય છે. અહેવાલમાં રાસાયણિક ખાતરો પરની સબસિડી, અસંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ અને આયાત પરની નિર્ભરતાને કારણે ખેતીના છુપા ખર્ચમાં થઈ રહેલી વૃદ્ધિ વિશે ચેતવણી આપવામાં આવી છે. આ અહેવાલમાં જૈવિક અને પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નીતિગત ફેરફારો કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડિંગના આ સંશોધન અહેવાલમાં પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, આંધ્ર પ્રદેશ અને કર્ણાટક સહિત કુલ આઠ રાજ્યોની કૃષિ વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલના મુખ્ય તારણો દર્શાવે છે કે રાસાયણિક નાઇટ્રોજન ખાતરોનું ઉત્પાદન કુદરતી ગેસ અને કોલસા જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણ પર આધારિત છે. વૈશ્વિક સ્તરે નાઇટ્રોજન ખાતરોની સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન દ્વારા ૧.૧૩ ગીગાટન CO2e ઉત્સર્જન થાય છે, જે વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનના અંદાજે ૨.૧% જેટલું છે.

આ ઉત્સર્જનમાં ખાતરના ઉત્પાદનનો હિસ્સો ૩૮.૮% છે, જ્યારે ખેતરોમાં નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડનું ઉત્સર્જન ૫૮.૬% જેટલું મોટું યોગદાન આપે છે. આ ઉપરાંત, પરિવહન દ્વારા ૨.૬% ઉત્સર્જન થાય છે. આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે રાસાયણિક ખાતરોની પર્યાવરણીય અસરો માત્ર ફેક્ટરીઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ખેતરોમાં તેના ઉપયોગથી પણ આબોહવા પરિવર્તનને વેગ મળે છે.

અહેવાલનું સૌથી મહત્વનું તારણ ખેડૂતોની વ્યક્તિગત આવક અને દેશના સામાજિક-આર્થિક લાભ વચ્ચેના તફાવતને ઉજાગર કરે છે. ઘઉંના ઉત્પાદન સંબંધિત પાંચ કેસોના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે સામાજિક-આર્થિક લાભ, ખેડૂતનો ખાનગી નફો કરતા ૩૬% થી ૧૮૨% જેટલો ઓછો હતો. સરેરાશ રીતે આ તફાવત આશરે ૯૦% જેટલો રહ્યો હતો.

પંજાબમાં ઘઉંની ખેતીના વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦ ના આર્થિક વિગતોનું ઉદાહરણ લેતા, અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ખેડૂતનો ચોખ્ખો ખાનગી નફો ₹૩૧,૯૦૧ પ્રતિ હેક્ટર હતો. જોકે, સબસિડી અને ઉત્સર્જનના અંદાજિત ખર્ચને બાદ કરતાં દેશનો સામાજિક ચોખ્ખો લાભ માત્ર ₹૨૦,૩૪૭ પ્રતિ હેક્ટર રહે છે. એટલે કે, ખેડૂતને ₹૩૧,૯૦૧ નો નફો દેખાતો હોય છે, પરંતુ જાહેર અને પર્યાવરણીય ખર્ચ બાદ કરતા દેશને વાસ્તવિક રીતે ₹૨૦,૩૪૭ નો જ લાભ થાય છે.

અહેવાલમાં પંજાબ અને હરિયાણા પર ખાતર સબસિડીના વધતા બોજ વિશે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ દરમિયાન ભારતમાં રાસાયણિક ખાતરો પર સરકારનો અંદાજિત નાણાકીય બોજ પ્રતિ હેક્ટર ₹૩,૬૩૦ હતો. તેની સામે હરિયાણામાં આ બોજ ₹૫,૧૯૮ અને પંજાબમાં ₹૬,૨૮૩ પ્રતિ હેક્ટર રહ્યો હતો. જોકે, પંજાબમાં વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ દરમિયાન આ નાણાકીય બોજ વધીને ₹૧૪,૦૭૨ પ્રતિ હેક્ટર સુધી પહોંચી ગયો હતો.

આમ, પંજાબમાં વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ દરમિયાનનો અંદાજિત નાણાકીય બોજ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (૨૦૨૧-૨૨) કરતા આશરે ૩.૮૮ ગણો વધારે હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાસાયણિક ખાતરો પર અતિશય નિર્ભરતા ધરાવતી કૃષિ પદ્ધતિને કારણે સરકાર પર સબસિડીનો નાણાકીય દબાણ સતત વધી રહ્યો છે.