ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓએ UBC 63 ને બાઈનરી સ્ટાર ક્લસ્ટર તરીકે પુનઃવ્યાખ્યાયિત કર્યું

ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓની એક ટીમે 'UBC 63' નામના તારા સમૂહને 'બાઈનરી સ્ટાર ક્લસ્ટર' એટલે કે બેવડા તારા સમૂહ તરીકે પુનઃવ્યાખ્યાયિત કર્યો છે. આ મહત્વપૂર્ણ ઓળખ ત્યારે થઈ જ્યારે આ સમૂહ ખૂબ જ નજીકથી પસાર થયો હતો. પૃથ્વીથી આશરે ૪૮૯૨ પ્રકાશ વર્ષ દૂર સ્થિત આ સમૂહને અગાઉ એક જ સ્ટાર ક્લસ્ટર માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ નવા સંશોધનોથી જાણવા મળ્યું છે કે વાસ્તવમાં તેમાં બે અલગ-અલગ તારા સમૂહો સમાયેલા છે.

PIB ના અહેવાલ મુજબ, UBC 63 એક એવો સમૂહ છે જેમાં તારાઓની સંખ્યા ઓછી છે અને તેઓ ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા ઓછી મજબૂતીથી જોડાયેલા છે, જેને 'ગેલેક્ટિક ઓપન ક્લસ્ટર' કહેવામાં આવે છે. આ અચાનક થયેલી શોધે બે તારા પ્રણાલીઓ એકબીજાની ખૂબ નજીકથી પસાર થયા પછીની સ્થિતિનો અભ્યાસ કરવાની એક દુર્લભ તક પૂરી પાડી છે. આનાથી આપણી આકાશગંગા 'મિલ્કી વે'માં તારા સમૂહોના વિકાસ અને તેમની ગતિશીલતા વિશે નવી માહિતી પ્રાપ્ત થઈ છે.

તારા સમૂહો આકાશગંગાઓના નિર્માણની મહત્વપૂર્ણ એકમો હોય છે, જે ગેસ અને ધૂળના વિશાળ ભંડારોની અંદર બને છે. ત્યારબાદ, તેઓ પોતાના ગુરુત્વાકર્ષણ અને આસપાસના ગેલેક્ટિક વાતાવરણના પ્રભાવ હેઠળ વિકસિત થાય છે. UBC 63 પર અત્યાર સુધી ખૂબ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું અને ઉપલબ્ધ મર્યાદિત માહિતીમાં તેને માત્ર એક જ તારા સમૂહ માનીને પ્રારંભિક અનુમાનો લગાવવામાં આવ્યા હતા.

આ સંશોધન કાર્યમાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) ના 'ઇન્સ્પાયર' સિનિયર રિસર્ચ ફેલો (SRF), ગુવાહાટી યુનિવર્સિટીના સંશોધકો અને DST ની સ્વાયત્ત સંસ્થા 'ભારતીય ખગોળ ભૌતિકી સંસ્થાન' (IIA) ના સંશોધકો સામેલ હતા. ટીમે યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) ના 'ગૈયા' મિશન દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા ડેટાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે UBC 63 વાસ્તવમાં UBC 63A અને UBC 63B નામના બે સમૂહોથી બનેલો છે, જે તાજેતરમાં એકબીજાની ખૂબ નજીકથી પસાર થયા છે.

તારા સમૂહો વચ્ચે આવો સામનો થવો ખૂબ જ દુર્લભ ઘટના છે. તેથી, આવી ઘટનાના તરત પછી કોઈ પ્રણાલીની શોધ થવાથી ગુરુત્વાકર્ષણ સંબંધિત પરસ્પર ક્રિયાઓ, સમૂહોની રચના, તેમની ગતિ અને લાંબા ગાળાના વિકાસ પર કેવી અસર પડે છે તેના મહત્વપૂર્ણ સંકેતો મળી શકે છે. 'ગૈયા' મિશનના ડેટાએ દર્શાવ્યું કે આ બંને સમૂહોની ઉંમર એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે, કારણ કે ગૈયા મિલ્કી વેમાં તારાઓની સ્થિતિ અને તેમની ગતિનું અત્યંત સચોટ માપન પ્રદાન કરે છે.

સંશોધકોએ UBC 63 ના તારાઓની ચમક અને રંગોનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે આ તારાઓ 'કલર-મેગ્નિટ્યુડ ડાયગ્રામ' (રંગ-પરિમાણ આલેખ) માં બે અલગ-અલગ ક્રમ બનાવે છે. ખગોળશાસ્ત્રમાં આ આલેખનો ઉપયોગ તારા સમૂહોના વિકાસના તબક્કાઓની તપાસ કરવા માટે કરવામાં આવે છે, જેનાથી પુષ્ટિ થઈ કે UBC 63 ખરેખર બે અલગ-અલગ તારક પ્રણાલીઓનું મિશ્રણ હોઈ શકે છે.

મજબૂત મશીન લર્નિંગ ટેકનિકો અને ઉચ્ચ પ્રદર્શન ગણતરી પર આધારિત અદ્યતન ગતિક સિમ્યુલેશનનો ઉપયોગ કરીને તારાઓની ગતિ અને અન્ય લાક્ષણિકતાઓની વિગતવાર વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આનાથી બે અલગ-અલગ સમૂહોની હાજરીની પુષ્ટિ થઈ. UBC 63A એક નવો સમૂહ છે જેની ઉંમર આશરે ૨૧ મિલિયન વર્ષ છે, જ્યારે UBC 63B ઘણો જૂનો છે અને તેની અંદાજિત ઉંમર આશરે ૫૬૨ મિલિયન વર્ષ છે. ઉંમરનો આ મોટો તફાવત દર્શાવે છે કે આ બંને સમૂહો એક જ સમૂહ તરીકે ઉત્પન્ન થયા ન હતા.

સંશોધકોએ વધુ તપાસ કરી કે અલગ ઇતિહાસ ધરાવતા આ બે સમૂહો એકબીજાની આટલી નજીક કેવી રીતે આવ્યા. મિલ્કી વેમાં તેમની ગતિના સિમ્યુલેશનથી જાણવા મળ્યું કે જ્યારે નવો સમૂહ બન્યો હતો, ત્યારે આ બંને સમૂહો એકબીજાથી આશરે ૬૦ પાર્સેક (આશરે ૧૯૬ પ્રકાશ વર્ષ) દૂર હતા. આશરે ૬ મિલિયન વર્ષ પહેલાં, તેઓ એકબીજાની ખૂબ નજીક આવ્યા હતા અને તેમની વચ્ચેનું અંતર ઘટીને માત્ર ૭ પાર્સેક (આશરે ૨૩ પ્રકાશ વર્ષ) રહી ગયું હતું.

વર્તમાન સમયમાં, આ બંને સમૂહો એકબીજાથી આશરે ૨૬ પાર્સેક (આશરે ૮૫ પ્રકાશ વર્ષ) દૂર છે. તેમની ગતિ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેઓ ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા નથી, પરંતુ એકબીજાની નજીક આવ્યા પછી હવે તેઓ દૂર જઈ રહ્યા છે. આ અભ્યાસ 'ગૈયા' જેવા આધુનિક ખગોળીય સર્વેક્ષણોની ક્ષમતા દર્શાવે છે, જે એવી છુપાયેલી રચનાઓ ખુલ્લી કરી શકે છે જે આકાશમાં તારાઓને માત્ર એક સપાટ પ્રોજેક્શન તરીકે જોતી વખતે દેખાતી નથી.

આ સંશોધન ખગોળીય પત્રિકામાં પ્રકાશિત થયું છે, જેમાં ગુવાહાટી યુનિવર્સિટીના ઇન્સ્પાયર SRF સમ્રાટ બિસ્વાસ, બિમાન જે મેધી, સર્જિયો મેસિના (INAF - કેટેનિયા એસ્ટ્રોફિઝિકલ ઓબ્ઝર્વેટરી), ઝાનપેંગ ઝુ (શાંઘાઈ નોર્મલ યુનિવર્સિટી), સોંગમેઈ કિન (શાંઘાઈ એસ્ટ્રોનોમિકલ ઓબ્ઝર્વેટરી), સુકાંત દેબ (કપાસ યુનિવર્સિટી), એ. એચ. શેખ (ગુવાહાટી યુનિવર્સિટી), એચ. એસ. દાસ (આસામ યુનિવર્સિટી), મોતોહિદે તમુરા (ટોક્યો યુનિવર્સિટી), મહેશ્વર ગોપીનાથન (ભારતીય ખગોળ ભૌતિકી સંસ્થાન) અને રામ સાગર (ભારતીય ખગોળ ભૌતિકી સંસ્થાન) નો ફાળો રહ્યો છે.