લગ્ન જીવનમાં પ્રતાડણા સહન ન કરવી, પુત્રીને માયકે આવવા દેવું શરમ નથી

દિલ્હી હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે જો કોઈ પુત્રી તેના લગ્ન જીવનમાં હિંસા અથવા પ્રતાડણાની ફરિયાદ કરે, તો માતા-પિતાએ તેની વાતોને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લગ્ન બચાવવા માટે સમાધાન કરવાના નામે પુત્રીને ચૂપ ન રાખવી જોઈએ. જસ્ટિસ મધુ જૈનએ નોંધ્યું હતું કે પુત્રીનું માયકે પરત ફરવું એ પરિવાર માટે શરમની વાત ન હોવી જોઈએ, કારણ કે લગ્ન કરતા સ્ત્રીની સુરક્ષા અને સન્માન વધુ મહત્વનું છે. કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું કે મદદ કરવા માટે કોઈ મોટી દુર્ઘટના કે અનહોની થવાની રાહ જોવી જોઈએ નહીં.

આ અવલોકન જસ્ટિસ મધુ જૈન દ્વારા ૨૦૧૮માં ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ અનિસિયા બત્રાની આત્મહત્યાના કેસમાં કરવામાં આવ્યું હતું. ૩૯ વર્ષીય અનિસિયા જર્મન એરલાઇનમાં કામ કરતી હતી. ૧૩ જુલાઈ ૨૦૧૮ના રોજ દક્ષિણ દિલ્હીના પંચશીલ પાર્કમાં તેણે કથિત રીતે આત્મહત્યા કરી હતી. તેના પતિ મયંક સિંઘવી તેને હોસ્પિટલ લઈ ગયા હતા, જ્યાં ડોક્ટરોએ તેને મૃત જાહેર કરી હતી. આ ઘટના બાદ અનિસિયાના માતા નિલમ બત્રાએ ફરિયાદ કરી હતી કે મયંક તેની પુત્રીને શારીરિક અને માનસિક રીતે પ્રતાડતા હતા અને સતત પૈસાની માંગણી કરતા હતા. આરોપ હતો કે અનિસિયા અને તેની માતાના નામે રહેલા ફ્લેટના વેચાણથી મળેલી રકમને લઈને દબાણ કરવામાં આવતું હતું.

આ કેસમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે પતિ મયંક સિંઘવીને ક્રૂરતા અને આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરવાના આરોપોમાંથી બરી કર્યા છે. તેમજ તેના માતા-પિતાને ક્રૂરતા અને દહેજ મૃત્યુના આરોપોમાંથી મુક્ત કર્યા છે. કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના તે આદેશને પણ રદ કર્યો જેમાં મયંક સામે ક્રૂરતા અને આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરવાના આરોપો ફ્રેમ કરવામાં આવ્યા હતા. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે જો આત્મહત્યા પહેલા કોઈ મહિલા મેસેજમાં કોઈ વ્યક્તિને જવાબદાર ઠેરવે, તો માત્ર તે એક પુરાવો આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરવાનો ગુનો સાબિત કરવા માટે પૂરતો નથી. જવાબદારી નક્કી કરવા માટે વ્યક્તિની સક્રિય અને જાણીબુઝીને કરેલી ભૂમિકા સાબિત થવી જરૂરી છે.

હાઈકોર્ટે વૈવાહિક વિવાદોમાં પતિના તમામ સંબંધીઓને એકસાથે ક્રૂરતાના આરોપોમાં ફસાવવાની પ્રવૃત્તિ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કોર્ટે તેના ૫૨ પાનાના ચુકાદામાં જણાવ્યું કે માત્ર પતિનો સંબંધી હોવાને કારણે કોઈ વ્યક્તિને ફોજદારી કેસમાં આરોપી ન બનાવવો જોઈએ. કોઈપણ વ્યક્તિ સામે ચોક્કસ ભૂમિકા અથવા પુરાવા હોવા અનિવાર્ય છે. કોર્ટે ઉમેર્યું કે વૈવાહિક તણાવ કે વિવાદો આપોઆપ આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરવાનો ગુનો બનતા નથી. ફોજદારી કાર્યવાહીની અસર વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠા, આજીવિકા અને પારિવારિક જીવન પર પડે છે, તેથી કારણ વગર પતિ કે તેના સંબંધીઓને સજા ન થવી જોઈએ.

દહેજ અંગે વાત કરતા કોર્ટે કહ્યું કે લગ્ન દરમિયાન પૈસાની દરેક માંગણી કે લેણ-દેણને દહેજ ન ગણી શકાય. દહેજ સાબિત કરવા માટે તે માંગણી લગ્ન સાથે જોડાયેલી હોવી જોઈએ. આ કેસમાં ૨૦૧૯માં ટ્રાયલ કોર્ટે મયંક અને તેના માતા-પિતાને દહેજ મૃત્યુના આરોપોમાંથી મુક્ત કર્યા હતા, જે પડકારવામાં આવ્યું હતું. અંતે હાઈકોર્ટે મયંકને તમામ આરોપોમાંથી મુક્ત રાખવાનો નિર્ણય કર્યો છે.

બીજી તરફ, સુપ્રીમ કોર્ટે એક અલગ કેસમાં મહત્વનો ચુકાદો આપતા જણાવ્યું છે કે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની ૨૪ કલાકની બંધારણીય સમયમર્યાદા 'ઔપચારિક ધરપકડ' થી નહીં, પરંતુ 'હિરાસત' (detention) ના સમયથી શરૂ થાય છે. કોર્ટે કહ્યું કે ધરપકડ અને હિરાસત વચ્ચે કોઈ કૃત્રિમ તફાવત ન હોઈ શકે. માત્ર ધરપકડના સ્થળથી કોર્ટ સુધી પહોંચવા માટેના મુસાફરીના સમયને આ ૨૪ કલાકમાંથી બાદ કરી શકાય છે. પૂછપરછ, તપાસ કે જપ્તીમાં વિતાવેલો સમય બાદ કરી શકાય નહીં. જો કોઈ વ્યક્તિને ૨૪ કલાક પછી પણ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ ન કરવામાં આવે, તો તેને તાત્કાલિક મુક્ત કરવું જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટે ઓરિસ્સા, મદ્રાસ અને કેરળ હાઈકોર્ટના તેવા મંતવ્યોને નકારી કાઢ્યા હતા જેમાં ધરપકડ પહેલાની હિરાસતનો સમય બાદ કરવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી.

વધુમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રજનન દર અંગે ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું કે બેથી વધુ બાળકો હોવાને કારણે ચૂંટણી લડતા રોકતો કાયદો હવે પ્રાસંગિક રહ્યો નથી. કોર્ટે માહિતી આપી કે ભારતનો કુલ પ્રજનન દર ૨૦૦૩માં ૩ હતો, જે હવે ઘટીને ૧.૯ થયો છે, જ્યારે ૨.૧ ના દરને રિપ્લેસમેન્ટ રેટ માનવામાં આવે છે. આથી આવા કાયદા પર પુનઃવિચાર કરવાની જરૂર છે.