પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ પર યુએનજીએના પ્રસ્તાવ સામે ભારત અને ઇઝરાયેલનો વિરોધ

દિ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પાકિસ્તાન અને બેલારુસ દ્વારા પ્રાદેશિક અને ઉપપ્રાદેશિક સ્તરે પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ અંગે લાવવામાં આવેલા એક ડ્રાફ્ટ ઠરાવ વિરુદ્ધ ભારતે અને ઇઝરાયેલે મતદાન કર્યું છે. 'જનરલ એન્ડ કમ્પ્લીટ ડિઆર્મામેન્ટ: કન્વેન્શનલ આર્મ્સ કંટ્રોલ એટ ધ રીજનલ એન્ડ સબરીજનલ લેવલ્સ' શીર્ષક ધરાવતો આ પ્રસ્તાવ સોમવાર એટલે કે બીજી નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની પ્રથમ સમિતિ દ્વારા ૧૮૦ મતોની બહુમતીથી મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં બે મત વિરોધમાં પડ્યા હતા અને કોઈ પણ દેશ ગેરહાજર રહ્યો ન હતો.

૧૯૩ સભ્યો ધરાવતા આ યુએન જૂથમાં માત્ર ભારત અને ઇઝરાયેલ એવા બે દેશ હતા જેમણે આ ઠરાવની વિરુદ્ધ મત આપ્યો હતો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી મિશનના ફર્સ્ટ સેક્રેટરી અનમોલ શેર બેદીએ ભારતના મત અંગે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ એ વૈશ્વિક મુદ્દો છે. યુએનજીએ પ્રથમ સમિતિમાં ભારતનો મત રજૂ કરતા તેમણે કહ્યું હતું કે ભારતને સંપૂર્ણપણે એ વાત પર વિશ્વાસ નથી કે આ મુદ્દાને મુખ્યત્વે પ્રાદેશિક અને ઉપપ્રાદેશિક સંદર્ભમાં જ આગળ વધારવો જોઈએ. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતે પોતાની અગાઉની સ્થિતિને અનુસરીને જ આ ઠરાવની વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું છે.

આ ઉપરાંત, ભારતે યુએન ડિઆર્મામેન્ટ કમિશનને પ્રાદેશિક સ્તરે પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ માટેના કરારોનો માળખાકીય ફ્રેમવર્ક તૈયાર કરવા માટે સિદ્ધાંતો ઘડવાની વિનંતી સામે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. અનમોલ શેર બેદીએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે આ કમિશને અગાઉથી જ ૧૯૯૩માં પ્રાદેશિક નિઃશસ્ત્રીકરણ પર માર્ગદર્શિકા અને ભલામણો, ૧૯૯૯માં પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ અને નિઃશસ્ત્રીકરણ પર માર્ગદર્શિકા તથા ૨૦૧૭માં પરંપરાગત શસ્ત્રોના ક્ષેત્રમાં વ્યવહારુ વિશ્વાસ નિર્માણ પગલાં પર ભલામણો સર્વાનુમતે અપનાવી લીધી છે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે જે વિષય પર આટલી લાંબી ચર્ચાઓ થઈ ચૂકી છે, તેના પર ફરીથી ચર્ચા શરૂ કરવા પાછળનો હેતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રની નિઃશસ્ત્રીકરણ યંત્રણાને વ્યસ્ત રાખવાનો સિવાય બીજો શું હોઈ શકે.

અનમોલ શેર બેદીએ પ્રાદેશિક કે ઉપપ્રાદેશિક મર્યાદાઓમાં સંરક્ષણ ક્ષમતાઓનું સંતુલન જાળવવાના ઠરાવના અભિગમ સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ અભિગમ એવું ધારે છે કે દેશોની સુરક્ષાની ચિંતાઓ તેમની પ્રાદેશિક સરહદોની અંદર જ અટકી જાય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એવી નથી. જાણીતા કારણોસર દરેક વ્યક્તિ સમજે છે કે સુરક્ષાની આ ચિંતાઓ સંકુચિત રીતે વ્યાખ્યાયિત પ્રદેશો અને ઉપપ્રદેશો કરતાં ઘણી આગળ વિસ્તરેલી હોય છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે પ્રદેશ કે ઉપપ્રદેશમાં સંતુલન જાળવવાનો વિચાર અવ્યવહારુ પ્રતીત થાય છે.

બીજી બાજુ, આ ઠરાવમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું છે કે શીત યુદ્ધ પછીના યુગમાં શાંતિ અને સુરક્ષા સામેના મોટાભાગના જોખમો મુખ્યત્વે સમાન પ્રદેશ કે ઉપપ્રદેશમાં સ્થિત દેશો વચ્ચે જ ઉદ્ભવતા હોવાથી પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણને મુખ્યત્વે પ્રાદેશિક અને ઉપપ્રાદેશિક સંદર્ભોમાં અનુસરવાની જરૂર છે. આ સાથે જ ઠરાવમાં શસ્ત્રો અને લશ્કરી દળોના ઓછામાં ઓછા સંભવિત સ્તરે પ્રાદેશિક શાંતિ અને સુરક્ષાને મજબૂત કરવાના હેતુથી કરારોને પ્રોત્સાહન આપવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

ભારતે દક્ષિણ એશિયાના સંદર્ભમાં રજૂ કરાયેલા પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણ પ્રસ્તાવોનો ઉલ્લેખ કરતા એક પેરેગ્રાફની વિરુદ્ધમાં પણ અલગથી મતદાન કર્યું હતું. આ પેરેગ્રાફમાં પ્રાદેશિક સુરક્ષા સાથે પરંપરાગત શસ્ત્ર નિયંત્રણની સુસંગતતાને ઓળખીને, વિવિધ પ્રદેશોની પહેલો જેમાં કેટલાક લેટિન અમેરિકન દેશો વચ્ચેની મંત્રણાઓ અને દક્ષિણ એશિયાના સંદર્ભમાં કરાયેલા પ્રસ્તાવોનો 'ખાસ રસ' સાથે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઠરાવમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે લશ્કરી રીતે મહત્વપૂર્ણ રાજ્યો અને મોટી લશ્કરી ક્ષમતાઓ ધરાવતા રાજ્યોની પ્રાદેશિક સુરક્ષા માટેના કરારોને પ્રોત્સાહન આપવામાં વિશેષ જવાબદારી રહેલી છે.