ચંદ્ર પર માનવ વસાહતનું સપનું: NASAની આર્ટેમિસ (Artemis) પાંખે નવી ભરતી અને ભવિષ્યનું મિશન
નાસાએ ચંદ્ર પર કાયમી મથક સ્થાપવા માટે નવા અવકાશયાત્રીઓની ભરતી શરૂ કરી છે; જાણો આર્ટેમિસ પ્રોગ્રામની અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી અને આગામી મિશન વિશે.
અમેરિકાની અવકાશ સંસ્થા નાસા (NASA) એ માનવ ઇતિહાસમાં એક નવું પ્રકરણ લખવાની તૈયારી શરૂ કરી દીધી છે. સંદેશ વર્લ્ડના અહેવાલ મુજબ, નાસાએ વર્ષ ૨૦૨૬ માટે અવકાશયાત્રીઓની નવી પેઢીની ભરતી પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. આ ભરતીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર ચંદ્ર પર જવાનો નથી, પરંતુ ત્યાં માનવજાતની કાયમી હાજરી સ્થાપિત કરવાનો અને એક મજબૂત મૂન બેઝ (Moon Base) એટલે કે ચંદ્ર પર મથક તૈયાર કરવાનો છે. આર્ટેમિસ (Artemis) કાર્યક્રમ હેઠળ પસંદ થયેલા આ નવા અવકાશયાત્રીઓ ભવિષ્યમાં મંગળ ગ્રહ સુધી પહોંચવાના ભારતના અને વિશ્વના સપનાને સાકાર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
આર્ટેમિસ પ્રોગ્રામ એ માત્ર એક મિશન નથી, પરંતુ ચંદ્રના સંશોધન માટેનો એક વ્યાપક કાર્યક્રમ છે. વિકિપીડિયાના ડેટા અનુસાર, આ કાર્યક્રમનું નામ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં ચંદ્રની દેવી આર્ટેમિસ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જે એપોલો (Apollo) ની જોડિયા બહેન માનવામાં આવે છે. ૧૯૬૦ ના દાયકાના પ્રખ્યાત એપોલો મિશન પછી આ પહેલીવાર છે જ્યારે મનુષ્ય ફરીથી ચંદ્રની સપાટી પર પગ મૂકવા જઈ રહ્યો છે. ૨૦૧૭ માં સ્પેસ પોલિસી ડાયરેક્ટિવ-૧ દ્વારા સત્તાવાર રીતે સ્થાપિત થયેલો આ પ્રોગ્રામ હવે તેના નિર્ણાયક તબક્કામાં પહોંચ્યો છે.
આર્ટેમિસ કાર્યક્રમની રચના અત્યંત જટિલ અને તબક્કાવાર કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં આ શ્રેણીના બે મિશન સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા છે. આર્ટેમિસ ૧ (Artemis I) મિશન નવેમ્બર ૨૦૨૨ માં માનવ રહિત ઉડાન તરીકે મોકલવામાં આવ્યું હતું, જેણે ઓરાયન (Orion) અવકાશયાનની ક્ષમતાઓની ચકાસણી કરી હતી. ત્યારબાદ, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ આર્ટેમિસ ૨ (Artemis II) મિશન દ્વારા ચાર અવકાશયાત્રીઓને ચંદ્રની આસપાસની મુસાફરી પર મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ મિશન એપોલો યુગ પછી પૃથ્વીની નીચી કક્ષા (Low Earth Orbit) ની બહાર જનારું પ્રથમ માનવ મિશન બન્યું હતું.
આગામી વર્ષોમાં નાસા વધુ જટિલ મિશનનું આયોજન કરી રહ્યું છે. ૨૦૨૭ ના અંતમાં આર્ટેમિસ ૩ (Artemis III) મિશન પૃથ્વીની કક્ષામાં હ્યુમન લેન્ડિંગ સિસ્ટમ (Human Landing System - HLS) નું પરીક્ષણ કરશે. સૌથી મહત્વનું મિશન આર્ટેમિસ ૪ (Artemis IV) હશે, જે ૨૦૨૮ ની શરૂઆતમાં નિર્ધારિત છે. આ મિશન ૧૯૭૨ પછી પ્રથમ વખત મનુષ્યને ચંદ્રની સપાટી પર ઉતારશે. વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, આર્ટેમિસ ૫ (Artemis V) મિશન ૨૦૨૮ ના અંતમાં લોન્ચ થશે, જ્યાંથી ચંદ્ર પર કાયમી બેઝ બનાવવાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવશે.
| મિશનનું નામ | અંદાજિત સમય | મુખ્ય હેતુ |
|---|---|---|
| આર્ટેમિસ ૧ | નવેમ્બર ૨૦૨૨ | માનવ રહિત કસોટી અને ઓરાયન પરીક્ષણ |
| આર્ટેમિસ ૨ | એપ્રિલ ૨૦૨૬ | ચાર અવકાશયાત્રીઓ સાથે ચંદ્રની પ્રદક્ષિણા |
| આર્ટેમિસ ૩ | ૨૦૨૭ ના અંતમાં | પૃથ્વીની કક્ષામાં લેન્ડરનું પરીક્ષણ |
| આર્ટેમિસ ૪ | ૨૦૨૮ ની શરૂઆતમાં | ૧૯૭૨ પછી પ્રથમ માનવ ચંદ્ર ઉતરાણ |
| આર્ટેમિસ ૫ | ૨૦૨૮ ના અંતમાં | ચંદ્ર પર કાયમી મથકનું નિર્માણ શરૂ |
આ મિશનની સફળતાનો મુખ્ય આધાર તેની ટેકનોલોજી પર છે. નાસાએ આ માટે સ્પેસ લોન્ચ સિસ્ટમ (Space Launch System - SLS) નામનું અત્યંત શક્તિશાળી રોકેટ વિકસાવ્યું છે. આ રોકેટમાં આરએસ-૨૫ (RS-25) એન્જિન અને સોલિડ રોકેટ બૂસ્ટર (Solid Rocket Booster) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે અવકાશયાનને પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણમાંથી બહાર કાઢવા માટે જરૂરી પ્રચંડ બળ પૂરું પાડે છે. અવકાશયાત્રીઓ ઓરાયન (Orion) નામના કેપ્સ્યુલમાં મુસાફરી કરશે, જેની સાથે યુરોપિયન સર્વિસ મોડ્યુલ (European Service Module - ESM) જોડાયેલું હશે જે વીજળી અને પાણી જેવી જરૂરિયાતો પૂરી પાડશે.
ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરવા માટે નાસાએ ખાનગી કંપનીઓ સાથે પણ કરાર કર્યા છે. સ્પેસએક્સ (SpaceX) કંપની તેનું સ્ટારશિપ (Starship) લેન્ડર વિકસાવી રહી છે, જ્યારે બ્લુ ઓરિજિન (Blue Origin) કંપની બ્લુ મૂન (Blue Moon) લેન્ડર પર કામ કરી રહી છે. આ લેન્ડર અવકાશયાત્રીઓને ચંદ્રની કક્ષામાંથી સપાટી પર લઈ જશે અને ફરી પાછા લાવશે. આ પ્રક્રિયામાં લુનર ગેટવે (Lunar Gateway) નામનું એક નાનું સ્પેસ સ્ટેશન પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે, જે ચંદ્રની આસપાસ ભ્રમણ કરશે અને અવકાશયાત્રીઓ માટે વચગાળાના સ્ટેશન તરીકે કામ કરશે.
- ચંદ્રની કક્ષા છોડવીઓરાયન અવકાશયાન ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાંથી બહાર નીકળી પૃથ્વી તરફની મુસાફરી શરૂ કરે છે.
- વાતાવરણમાં પ્રવેશપૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતી વખતે હીટ શીલ્ડ પ્રચંડ ગરમી સામે રક્ષણ આપે છે.
- પેરાશૂટ ખુલવાચોક્કસ ઊંચાઈએ પહોંચ્યા પછી મોટા પેરાશૂટ ખુલે છે જે યાનની ગતિ ધીમી પાડે છે.
- સમુદ્રમાં ઉતરાણઅંતે કેપ્સ્યુલ પેસિફિક મહાસાગરમાં સુરક્ષિત રીતે ઉતરાણ (Splashdown) કરે છે.
નાસાના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, આ સંસ્થાની સ્થાપના ૧૯૫૮ માં શીત યુદ્ધ (Cold War) દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. વિકિપીડિયા મુજબ, નાસાએ નેશનલ એડવાઇઝરી કમિટી ફોર એરોનોટિક્સ (NACA) નું સ્થાન લીધું હતું. ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી નાસાએ પ્રોજેક્ટ મર્ક્યુરી, જેમિની અને એપોલો જેવા ઐતિહાસિક કાર્યક્રમો દ્વારા અવકાશ વિજ્ઞાનમાં નેતૃત્વ કર્યું છે. હાલમાં નાસાના એડમિનિસ્ટ્રેટર તરીકે જેરેડ આઇઝેકમેન (Jared Isaacman) કાર્યરત છે, જેમણે ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં આ પદ સંભાળ્યું હતું. નાસા પાસે હાલમાં આશરે ૧૮,૪૦૦ સનદી કર્મચારીઓ છે અને ૨૦૨૬ ના વર્ષ માટે તેનું બજેટ ૨૪.૪ અબજ ડોલર મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે.
આર્ટેમિસ પ્રોગ્રામ માટે નાણાકીય વ્યવસ્થા કરવી એ હંમેશા એક પડકાર રહ્યો છે. ૨૦૨૧ માં ઓફિસ ઓફ ઇન્સ્પેક્ટર જનરલના ઓડિટ મુજબ, ૨૦૨૫ સુધીમાં આ પ્રોગ્રામનો અંદાજિત ખર્ચ ૯૩ અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાની શક્યતા હતી. વ્હાઇટ હાઉસ દ્વારા ૨૦૨૧ ના બજેટમાં હ્યુમન લેન્ડિંગ સિસ્ટમ માટે ૩.૭ અબજ ડોલરની માંગણી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ અમેરિકી સંસદે માત્ર ૭૦૦ મિલિયન ડોલર જ મંજૂર કર્યા હતા. આ નાણાકીય ખેંચતાણને કારણે મિશનના સમયપત્રકમાં વારંવાર ફેરફાર કરવા પડ્યા છે, છતાં નાસા તેના લક્ષ્યને વળગી રહ્યું છે.
ચંદ્ર પર કાયમી વસવાટ માટે નાસા 'આર્ટેમિસ બેઝ કેમ્પ' (Artemis Base Camp) ની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ બેઝ કેમ્પમાં અવકાશયાત્રીઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકશે અને સંશોધન કરી શકશે. આ માટે લુનર ટેરેન વ્હીકલ (Lunar Terrain Vehicle) એટલે કે ચંદ્ર પર ચાલતી ગાડી અને અત્યાધુનિક સ્પેસ સૂટ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. એક્સિઅમ સ્પેસ (Axiom Space) કંપની દ્વારા ખાસ પ્રકારના એક્સઇએમયુ (AxEMU) સ્પેસ સૂટ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે, જે ચંદ્રના કઠોર વાતાવરણમાં અવકાશયાત્રીઓને રક્ષણ આપશે.
આર્ટેમિસ કાર્યક્રમમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પણ અત્યંત મહત્વનો છે. આર્ટેમિસ એકોર્ડ્સ (Artemis Accords) નામના કરાર દ્વારા વિવિધ દેશો ચંદ્રના શાંતિપૂર્ણ અને જવાબદાર સંશોધન માટે સહમત થયા છે. નાસા યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA), જાપાનની જાક્સા (JAXA) અને કેનેડિયન સ્પેસ એજન્સી (CSA) સાથે મળીને કામ કરી રહ્યું છે. આ સહયોગ માત્ર ટેકનોલોજી પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ચંદ્ર પર માનવ સંસ્કૃતિના વારસાને સાચવવા માટે 'લુનર કોડેક્સ' (Lunar Codex) જેવી આર્કાઇવ્સ પણ મોકલવાની યોજના છે.
$ અબજ
ભરતી પ્રક્રિયા વિશે વાત કરીએ તો, નાસા અત્યંત કુશળ અને શારીરિક રીતે સક્ષમ ઉમેદવારોની શોધમાં છે. પસંદગી પામનારા ઉમેદવારોને વર્ષો સુધી સખત તાલીમ આપવામાં આવે છે, જેમાં અંડરવોટર ટ્રેનિંગ, રોબોટિક્સ અને સ્પેસક્રાફ્ટ સિસ્ટમ્સનો અભ્યાસ સામેલ છે. આ અવકાશયાત્રીઓ માત્ર વૈજ્ઞાનિકો જ નહીં, પરંતુ ચંદ્ર પર માનવ વસાહતના પ્રથમ નાગરિકો પણ બનશે. સંદેશ વર્લ્ડના અહેવાલ મુજબ, આ ભરતીનો હેતુ ચંદ્ર પર કાયમી હાજરી સ્થાપિત કરવાનો છે, જે ભવિષ્યમાં મંગળ મિશન માટે પાયાનું કામ કરશે.
આર્ટેમિસ મિશનના કેટલાક નિર્ણયોની ટીકા પણ થઈ છે. ખાસ કરીને 'નિયર-રેક્ટિલિનિયર હેલો ઓર્બિટ' (Near-rectilinear halo orbit - NRHO) નામના વિશિષ્ટ ભ્રમણકક્ષાના ઉપયોગ અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું અંગે કેટલાક નિષ્ણાતોએ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમ છતાં, નાસા આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે સતત નવી ટેકનોલોજી અને વૈકલ્પિક ડિઝાઇનો પર કામ કરી રહ્યું છે. માર્ચ ૨૦૨૨ માં નાસાએ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ સ્ટારશિપ લેન્ડરના અપગ્રેડ અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક ડિઝાઇનોને પણ પ્રોત્સાહન આપશે જેથી મિશનમાં કોઈ અવરોધ ન આવે.
આર્ટેમિસ ૪ મિશનની પ્રક્રિયા અત્યંત રોમાંચક હશે. આ મિશન પહેલા એક સપોર્ટ ફ્લાઇટ દ્વારા ચંદ્રની કક્ષામાં લેન્ડર મોકલવામાં આવશે. ત્યારબાદ એસએલએસ રોકેટ દ્વારા ચાર અવકાશયાત્રીઓ ઓરાયનમાં રવાના થશે. ચંદ્રની કક્ષામાં પહોંચ્યા પછી, તેઓ લેન્ડરમાં ટ્રાન્સફર થશે અને ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરાણ કરશે. ત્યાં તેઓ ઓછામાં ઓછી બે વખત એક્સ્ટ્રા-વ્હીકલર એક્ટિવિટી (Extravehicular Activity - EVA) એટલે કે અવકાશમાં ચાલવાની પ્રવૃત્તિ કરશે અને નમૂનાઓ એકત્રિત કરશે. કામ પૂરું થયા પછી, તેઓ ફરીથી ઓરાયનમાં પરત ફરીને પૃથ્વી પર પાછા આવશે.
- લેન્ડરની ગોઠવણીમુખ્ય મિશન પહેલા એક અલગ રોકેટ દ્વારા લેન્ડરને ચંદ્રની કક્ષામાં મોકલવામાં આવે છે.
- અવકાશયાત્રીઓનું આગમનચાર અવકાશયાત્રીઓ ઓરાયન યાનમાં બેસીને ચંદ્રની કક્ષામાં પહોંચે છે.
- ટ્રાન્સફર અને ઉતરાણઅવકાશયાત્રીઓ ઓરાયનમાંથી લેન્ડરમાં જાય છે અને ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરે છે.
- સપાટી પર સંશોધનચંદ્ર પર ઓછામાં ઓછી બે વખત ચાલીને વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો અને નમૂના એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
નાસાની આ સફર એ માનવ ઉત્ક્રાંતિનો એક મહત્વનો વળાંક છે. ૧૯૬૧ માં જ્યારે એલન શેપર્ડ પ્રથમ અમેરિકન તરીકે અવકાશમાં ગયા હતા, ત્યારથી લઈને આજ સુધી નાસાએ અનેક ઉતાર-ચઢાવ જોયા છે. એપોલો ૧૧ દ્વારા નીલ આર્મસ્ટ્રોંગે ચંદ્ર પર મૂકેલું પ્રથમ ડગલું આજે આર્ટેમિસ દ્વારા એક કાયમી મથકમાં ફેરવાઈ રહ્યું છે. આ મિશન માત્ર વિજ્ઞાન માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવજાત માટે નવી તકો અને જ્ઞાનના દ્વાર ખોલશે. ચંદ્ર પર માનવ વસાહત એ હવે માત્ર વિજ્ઞાન કથા નથી, પરંતુ ૨૦૨૮ સુધીમાં હકીકત બનવા જઈ રહી છે.
