અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને બાળકોનું મગજ: પેકેટમાં બંધ ખોરાક કેવી રીતે મગજની રચના બદલીને વજન વધારે છે?

આજના આધુનિક યુગમાં બાળકોના આહારમાં એક મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. સવારના નાસ્તામાં અનાજના દાણા (cereal) થી લઈને રાત્રે ઈન્સ્ટન્ટ સૂપ સુધી, બાળકોના ખોરાકનો મોટો હિસ્સો પેકેટમાં બંધ ખોરાક પર નિર્ભર થઈ ગયો છે. આ પ્રકારના ખોરાકને વિજ્ઞાનની ભાષામાં અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ (ultra-processed foods - UPFs) કહેવામાં આવે છે. કેક સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન ઓફ USC ના સંશોધકોએ એક ચોંકાવનારો અભ્યાસ પ્રકાશિત કર્યો છે, જે દર્શાવે છે કે આ ખોરાક માત્ર વજન જ નથી વધારતો, પરંતુ તે બાળકના મગજની કામગીરીમાં પણ ફેરફાર કરે છે.

અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ એવા ઉત્પાદનો છે જે ફેક્ટરીઓમાં જટિલ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. તેમાં સામાન્ય રીતે એવા ઘટકો હોય છે જે આપણે રસોડામાં વાપરતા નથી, જેમ કે કૃત્રિમ ગળપણ (artificial sweeteners), રંગો અને પ્રિઝર્વેટિવ્સ. આ ખોરાકને લાંબા સમય સુધી તાજો રાખવા અને અત્યંત સ્વાદિષ્ટ બનાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. અમેરિકામાં બાળકો તેમની દૈનિક કેલરીનો લગભગ ૬૭% હિસ્સો આવા ખોરાકમાંથી મેળવે છે, જે એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.

અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ શું છે અને તે કેવી રીતે અલગ છે?

ખોરાકને સમજવા માટે 'નોવા' (Nova) નામની વર્ગીકરણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ મુજબ, ખોરાકને ચાર જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે. પ્રથમ જૂથમાં કુદરતી અથવા ન્યૂનતમ પ્રોસેસ કરેલા ખોરાક આવે છે, જેમ કે ફળો, શાકભાજી અને દૂધ. બીજા જૂથમાં રાંધવા માટે વપરાતા તેલ અને મીઠું જેવા ઘટકો છે. ત્રીજા જૂથમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડ આવે છે, જેમ કે તાજી બ્રેડ અથવા પનીર. ચોથું જૂથ અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું છે, જેમાં સોફ્ટ ડ્રિંક્સ, પેકેજ્ડ સ્નેક્સ, ફ્રોઝન પિઝા અને ઈન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સનો સમાવેશ થાય છે.

અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સમાં ઘણીવાર ફાઈબર (fiber) અને પ્રોટીનનો અભાવ હોય છે, જે પેટ ભરાયાનો અહેસાસ કરાવવા માટે જરૂરી છે. તેના બદલે, તેમાં ખાંડ, ચરબી અને મીઠાનું એવું મિશ્રણ હોય છે જે મગજને વધુ ખાવા માટે લલચાવે છે. આ ખોરાક 'હાયપરપેલેટેબલ' (hyperpalatable) હોય છે, એટલે કે તે એટલા સ્વાદિષ્ટ હોય છે કે મગજ તેને ના પાડી શકતું નથી. આ જ કારણ છે કે એકવાર ચિપ્સનું પેકેટ ખોલ્યા પછી તેને પૂરું કર્યા વગર રહેવું મુશ્કેલ બને છે.

મગજની રિવોર્ડ સિસ્ટમ પર અસર

કેક સ્કૂલ ઓફ મેડિસિનના સંશોધકોએ ૭ થી ૧૦ વર્ષની વયના ૪૬ બાળકો પર અભ્યાસ કર્યો હતો. આ બાળકો શરૂઆતમાં સ્વસ્થ વજન ધરાવતા હતા. સંશોધકોએ મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ (MRI) સ્કેનનો ઉપયોગ કરીને જોયું કે જ્યારે આ બાળકોને સ્વાદિષ્ટ ખોરાક (જેમ કે કૂકીઝ અથવા ફ્રેન્ચ ફ્રાઈસ) ના ફોટા બતાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેમનું મગજ કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે. એમઆરઆઈ (MRI) એ એક એવી ટેકનિક છે જે મગજની અંદરની પ્રવૃત્તિઓને ચિત્ર સ્વરૂપે દર્શાવે છે.

અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે જે બાળકો વધુ અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ખાતા હતા, તેમના મગજના 'ડોર્સલ સ્ટ્રાયટમ' (dorsal striatum) નામના ભાગમાં વધુ હલચલ જોવા મળી હતી. ડોર્સલ સ્ટ્રાયટમ એ મગજનું એવું કેન્દ્ર છે જે ઈનામ (reward) અને પ્રેરણા (motivation) સાથે જોડાયેલું છે. જ્યારે આ ભાગ વધુ સક્રિય થાય છે, ત્યારે બાળકને ખોરાક પ્રત્યે વધુ તીવ્ર ઈચ્છા થાય છે. આનો અર્થ એ છે કે અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ બાળકના મગજને ખોરાકના સંકેતો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનાવી દે છે.

વજનમાં વધારો અને ન્યુરોબાયોલોજીકલ જોડાણ

સંશોધકોએ આ બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર એક વર્ષ સુધી નજર રાખી. એક વર્ષ પછી, બાળકોના બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI), શરીરની ચરબીની ટકાવારી અને કમરના ઘેરાવાની ફરીથી તપાસ કરવામાં આવી. પરિણામો સ્પષ્ટ હતા: જે બાળકોના મગજમાં ડોર્સલ સ્ટ્રાયટમ વધુ સક્રિય હતું, તેમના વજન અને ચરબીમાં એક વર્ષ પછી મોટો વધારો જોવા મળ્યો હતો. આ સંશોધન JAMA Network Open જર્નલમાં પ્રકાશિત થયું છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યારે સંશોધકોએ મગજની પ્રતિક્રિયાને ધ્યાનમાં લીધી, ત્યારે UPF ના સેવન અને વજન વધવા વચ્ચેનો સંબંધ નબળો પડ્યો. ખાસ કરીને, BMI માં ૩૧% અને શરીરની ચરબીમાં ૪૪% જેટલો ઘટાડો જોવા મળ્યો જ્યારે મગજની પ્રવૃત્તિને ગણતરીમાં લેવામાં આવી. આનો અર્થ એ છે કે અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ સીધું જ વજન નથી વધારતું, પરંતુ તે મગજમાં એવા ફેરફારો કરે છે જે બાળકને વધુ ખાવા માટે પ્રેરે છે, જેના પરિણામે વજન વધે છે.

બાળપણનો વિકાસ અને ખોરાકની પસંદગી

અભ્યાસના વરિષ્ઠ લેખક ડૉ. કેથલીન એ. પેજ જણાવે છે કે બાળકોનું મગજ હજુ વિકાસના તબક્કામાં હોય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન આદતો અને ખોરાકની પસંદગીઓ ઘડાય છે. જો આ ઉંમરે મગજ ખોરાકના લાલચુ સંકેતો પ્રત્યે વધુ પડતું સંવેદનશીલ બની જાય, તો તે આજીવન મેદસ્વીતા અને અન્ય બીમારીઓ જેવી કે ટાઈપ ૨ ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગનું કારણ બની શકે છે.

બાળકોના મગજમાં થતા આ ફેરફારો માત્ર ઈચ્છાશક્તિનો વિષય નથી. તે એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે. જ્યારે કોઈ બાળક વારંવાર અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ખાય છે, ત્યારે તેનું મગજ એ ખોરાકને 'હાઈ રિવોર્ડ' તરીકે ઓળખવા લાગે છે. આનાથી એક એવું ચક્ર શરૂ થાય છે જ્યાં બાળકને વધુને વધુ આવા ખોરાકની જરૂર પડે છે, જે અંતે સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે.

સામાજિક જવાબદારી અને ભવિષ્યની દિશા

સંશોધકો ભારપૂર્વક કહે છે કે આ માટે માત્ર વાલીઓ કે બાળકોને દોષ આપવો યોગ્ય નથી. અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સ ઘણીવાર સસ્તા, સરળતાથી ઉપલબ્ધ અને વાપરવામાં અનુકૂળ હોય છે. વ્યસ્ત જીવનશૈલીમાં ઘણા પરિવારો માટે આ ખોરાક એક મજબૂરી બની જાય છે. સુપરમાર્કેટના છાજલીઓ આવા આકર્ષક પેકેટોથી ભરેલી હોય છે, જે બાળકોને આકર્ષવા માટે જ ડિઝાઇન કરવામાં આવી હોય છે.

ડૉ. પેજ મુજબ, ઉકેલ માત્ર વ્યક્તિગત આહાર બદલવામાં નથી, પરંતુ ખોરાકના વાતાવરણને બદલવામાં છે. તંદુરસ્ત અને ઓછા પ્રોસેસ કરેલા ખોરાકને વધુ સુલભ અને સસ્તો બનાવવો જરૂરી છે. ભવિષ્યમાં, સંશોધકો એવા બાળકો પર અભ્યાસ કરવા માંગે છે જેમને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડના બદલે કુદરતી ખોરાક આપવામાં આવે, જેથી જોઈ શકાય કે શું મગજની આ પ્રતિક્રિયાઓને ઉલટાવી શકાય છે કે નહીં.

આપણે શું કરી શકીએ?

જોકે આ અભ્યાસ અવલોકનાત્મક (observational) હતો, એટલે કે તે સીધું સાબિત નથી કરતું કે UPF જ મગજમાં ફેરફાર કરે છે, પરંતુ તે બંને વચ્ચેના મજબૂત જોડાણને સ્પષ્ટ કરે છે. વાલીઓ તરીકે, બાળકોને પેકેટમાં બંધ ખોરાક આપવાને બદલે તાજા ફળો, બદામ અને ઘરે બનાવેલી વાનગીઓ તરફ વાળવા એ એક મહત્વનું પગલું હોઈ શકે છે. લેબલ વાંચવાની આદત કેળવવી પણ જરૂરી છે. જો કોઈ ખાદ્ય પદાર્થના લેબલ પર એવા નામ હોય જે તમે ઉચ્ચારી પણ શકતા નથી, તો તે સંભવિત રીતે અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ છે.

બાળપણમાં પડેલી આદતો મગજની રચના નક્કી કરે છે. જો આપણે આજે બાળકોના આહાર પર ધ્યાન આપીશું, તો આપણે તેમને ભવિષ્યની ગંભીર શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓથી બચાવી શકીશું. વિજ્ઞાન આપણને ચેતવણી આપી રહ્યું છે કે ખોરાક માત્ર પેટ ભરવા માટે નથી, તે આપણા મગજનું સંચાલન પણ કરે છે.