અંતરિક્ષમાં જીવનરક્ષક ઔષધો અને વિજ્ઞાનનો નવો પૂરવઠો: નાસાનું CRS-25 મિશન

અંતરિક્ષમાં વિજ્ઞાનનો નવો પૂરવઠો

પૃથ્વીની સપાટીથી સેંકડો કિલોમીટર ઊંચે ભ્રમણ કરતા આંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ મથક (International Space Station અથવા ISS) પર સંશોધનો સતત ચાલતા રહે તે માટે નિયમિત અંતરે પૃથ્વી પરથી ખોરાક, વૈજ્ઞાનિક સાધનો અને ઈંધણ પહોંચાડવું અનિવાર્ય હોય છે. નાસા (NASA) અને ખાનગી એરોસ્પેસ કંપની Northrop Grumman વચ્ચે થયેલા વાણિજ્યિક કરાર અંતર્ગત નવું રિસપ્લાય મિશન સજ્જ થઈ ગયું છે. આ મિશનનું સત્તાવાર નામ NASA's Northrop Grumman Commercial Resupply Services 25 અથવા ટૂંકમાં CRS-25 રાખવામાં આવ્યું છે. આ મિશન અંતર્ગત Northrop Grumman દ્વારા તૈયાર કરાયેલું ૨૫મું માલવાહક અવકાશયાન અંતરિક્ષની સફરે ઉપડશે.

આ પ્રક્ષેપણ માટે ફ્લોરિડામાં આવેલા કેપ કેનાવેરલ સ્પેસ ફોર્સ સ્ટેશનના સ્પેસ લોન્ચ કોમ્પ્લેક્સ ૪૦ (Space Launch Complex 40) ખાતે પૂરજોશમાં તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. નાસાની સત્તાવાર જાહેરાત મુજબ, આ પ્રક્ષેપણ રવિવાર, ૨૯ નવેમ્બરના રોજ પૂર્વીય માનક સમય (EST) અનુસાર સવારે ૧૦:૪૯ વાગ્યા પહેલાં નહીં થાય તે રીતે નિર્ધારિત કરાયું છે. ખાસ રસપ્રદ બાબત એ છે કે નોર્થ્રોપ ગ્રુમનનું પોતાનું Cygnus XL અવકાશયાન અંતરિક્ષમાં લઈ જવા માટે એલોન મસ્કની કંપની SpaceX ના જાણીતા Falcon 9 રોકેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે વ્યાપારી અવકાશ ઉદ્યોગમાં વધતા સહયોગનું ઉદાહરણ છે.

રોબોટિક હાથની પકડ અને કક્ષામાં કામગીરી

જ્યારે Falcon 9 રોકેટ પૃથ્વીના વાતાવરણને ભેદીને Cygnus XL યાનને નિર્ધારિત કક્ષામાં સ્થાપિત કરી દેશે, ત્યારે આ માનવરહિત યાન ધીમે ધીમે અંતરિક્ષ મથકની નજીક પહોંચશે. આંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ મથક પર વસવાટ કરતા અવકાશયાત્રીઓ તેને સીધું ડોક (dock) કરવાને બદલે એક વિશિષ્ટ રોબોટિક હાથની મદદથી પકડશે. આ પ્રક્રિયા માટે સ્ટેશન પર રહેલા વિશાળ કેનેડિયન રોબોટિક આર્મ Canadarm2 નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. અવકાશયાત્રીઓ નિયંત્રણ ખંડમાંથી આ રોબોટિક હાથ વડે સિગ્નસ યાનને પકડીને ખેંચશે અને અંતરિક્ષ મથકના યુનિટી મોડ્યુલ (Unity module) ના પૃથ્વી તરફના મુખ સાથે જોડી દેશે.

આ જોડાણ બાદ મથક પરના સંશોધકો અવકાશયાનનો દરવાજો ખોલી અંદર રહેલો માલસામાન અને વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો બહાર કાઢશે. નાસાના જણાવ્યા મુજબ, Cygnus XL યાન અંતરિક્ષ મથક સાથે લગભગ છ મહિના સુધી જોડાયેલું રહેશે અને આશરે મે ૨૦૨૭ સુધી કક્ષામાં સેવા આપશે. આ અગાઉ ૯ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ અગાઉનું સિગ્નસ કાર્ગો યાન છ મહિનાના સફળ રોકાણ બાદ યુનિટી મોડ્યુલ પરથી Canadarm2 દ્વારા મુક્ત કરવામાં આવ્યું હતું, જે સમયે સ્ટેશન મેડાગાસ્કર નજીક હિંદ મહાસાગરથી ૨૬૩ માઈલ ઊંચાઈએ ફરી રહ્યું હતું. આ નવું યાન પણ પોતાની છ મહિનાની સફર પૂર્ણ કર્યા બાદ સ્ટેશનનો કચરો લઈને વાતાવરણમાં પુનઃપ્રવેશ વખતે નષ્ટ થઈ જશે.

કેન્સરથી લઈને સ્નાયુઓના ક્ષય પર સંશોધન

CRS-25 મિશન માત્ર દૈનિક જીવનજરૂરી સામાન પહોંચાડવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં ગંભીર બીમારીઓ સામે લડવા માટેના અત્યંત અદ્યતન જૈવિક પ્રયોગો સામેલ છે. અંતરિક્ષમાં ગુરુત્વાકર્ષણની નહિવત અસર એટલે કે માઇક્રોગ્રેવિટી (microgravity: પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળની ગેરહાજરી કે નહિવત હાજરી) હેઠળ રાસાયણિક અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ પૃથ્વી કરતાં તદ્દન અલગ રીતે વર્તે છે. આ મિશનમાં ડીએનએ (DNA) પ્રેરિત અતિસૂક્ષ્મ કણો એટલે કે નેનોપાર્ટિકલ્સ બનાવવાનું ખાસ હાર્ડવેર મોકલવામાં આવી રહ્યું છે. આ કણો માનવ શરીરમાં કેન્સર અને ઑસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ (સાંધાનો ઘસારો) જેવી બીમારીઓમાં લક્ષિત ઔષધ પહોંચાડવાની પદ્ધતિ (drug delivery) ને સુધારવામાં મોટી ક્રાંતિ લાવી શકે છે.

આ ઉપરાંત, યાનમાં એક એવો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પણ જઈ રહ્યો છે જે કેન્સરના દર્દીઓમાં ટ્યુમર અન્ય અવયવોમાં ફેલાશે કે નહીં તેની આગાહી કરવામાં સહાય કરશે. આ તબીબી આગાહી ડૉક્ટરોને દર્દી માટે સમયસર યોગ્ય સારવાર પસંદ કરવા માર્ગદર્શન આપશે. સાથે સાથે, અંતરિક્ષ યાત્રા દરમિયાન અને પૃથ્વી પર વૃદ્ધાવસ્થામાં સ્નાયુઓ નબળા પડવાની સમસ્યાના ઉપચાર ચકાસવા માટે માનવ સ્નાયુ કોષો (human muscle cells) અને વિશેષ દવાઓ પણ મોકલવામાં આવી રહી છે. ભવિષ્યના ઊંડા અંતરિક્ષ મિશનોમાં અંતરિક્ષયાત્રીઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક સુસંગત અને નાનું રેડિયેશન સેન્સર પણ આ મિશનનો મુખ્ય હિસ્સો છે.

નોર્થ્રોપ ગ્રુમનનો ઔદ્યોગિક પાયો

આ મિશન પાર પાડનાર Northrop Grumman અમેરિકાની પાંચમા ક્રમની સૌથી મોટી સરકારી કોન્ટ્રાક્ટર કંપની છે. ઈ.સ. ૧૯૯૪માં Grumman Aerospace અને Northrop Corporation ના $૨.૧ અબજના વિલીનીકરણથી અસ્તિત્વમાં આવેલી આ કંપની ફોર્ચ્યુન ૫૦૦ યાદીમાં ૧૧૦મા ક્રમે આવે છે. ઈ.સ. ૨૦૨૪ના આંકડા મુજબ, કંપનીની વાર્ષિક આવકનો ૮૭% હિસ્સો સીધો અમેરિકી ફેડરલ સરકાર તરફથી અને ૧૨% હિસ્સો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ત્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. કંપની અમેરિકી સરકારના તમામ કોન્ટ્રાક્ટર ખર્ચના ૨% થી વધુ રકમ મેળવે છે.

નોર્થ્રોપ ગ્રુમનનું કારોબારી માળખું મુખ્યત્વે ચાર મોટા વિભાગોમાં વહેંચાયેલું છે. ઈ.સ. ૨૦૨૪ની આવકમાં એરોનોટિક્સ સિસ્ટમ્સનો હિસ્સો ૨૯%, સ્પેસ સિસ્ટમ્સનો હિસ્સો ૨૭%, મિશન સિસ્ટમ્સનો હિસ્સો ૨૫% અને ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સનો હિસ્સો ૧૯% રહ્યો હતો. કંપનીએ ઈ.સ. ૨૦૧૮માં $૯.૨ અબજ ($૭.૮ અબજ રોકડ અને $૧.૪ અબજ દેવું) ચૂકવીને જાણીતી રોકેટ નિર્માતા કંપની Orbital ATK હસ્તગત કરી હતી, જેણે મૂળ સિગ્નસ અવકાશયાન વિકસાવ્યું હતું. પાછળથી આ વિભાગને પુનર્ગઠિત કરીને સ્પેસ સિસ્ટમ્સ ક્ષેત્ર બનાવવામાં આવ્યું, જે આજે નાસાના જેમ્સ વેબ સ્પેસ ટેલિસ્કોપથી લઈને સ્પેસ લોન્ચ સિસ્ટમ (SLS) ના બૂસ્ટર અને ચંદ્ર પર સ્થપાનારા લ્યુનાર ગેટવેના HALO મોડ્યુલ સુધીની મહત્ત્વની જવાબદારીઓ સંભાળે છે.

વૈશ્વિક વિજ્ઞાન અને ભાવિ મિશનોનો સેતુ

આંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ મથક પર માનવજાત છેલ્લા ૨૬ વર્ષથી અવિરતપણે વસવાટ કરી રહી છે અને પૃથ્વી પર શક્ય ન હોય તેવા અભૂતપૂર્વ પ્રયોગો કરી રહી છે. અમેરિકી ખાનગી ક્ષમતા દ્વારા થતો આ કાર્ગો પૂરવઠો માત્ર વર્તમાન અંતરિક્ષ મથકને જ જીવંત નથી રાખતો, પરંતુ માનવજાતની આગળની લાંબી અંતરિક્ષ યાત્રાઓની પૂર્વતૈયારી પણ કરે છે. નાસા પૃથ્વીની નીચલી કક્ષાના આર્થિક અને માલવાહક વ્યવહારો ખાનગી કંપનીઓને સોંપી રહી છે, જેથી તે પોતાના સંસાધનો અને ધ્યાન Artemis મિશન અને મૂન બેઝ (Moon Base) જેવા ચંદ્ર અભિયાનો તેમજ ભવિષ્યના મંગળ મિશનો પર કેન્દ્રિત કરી શકે.

અંતરિક્ષમાં તૈયાર થતા ડીએનએ-આધારિત કણો અને સ્નાયુઓના પુનર્જીવનની દવાઓ આગામી સમયમાં કેન્સરગ્રસ્ત દર્દીઓ અને વૃદ્ધાવસ્થા સંબંધિત મુશ્કેલીઓ વેઠતા સામાન્ય નાગરિકો માટે નવી આશા લાવી શકે છે. પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં સ્થપાયેલી આ માનવ પ્રયોગશાળામાં પહોંચી રહેલું દરેક નવું યાન એ સાબિતી છે કે અવકાશ સંશોધન હવે માત્ર વૈજ્ઞાનિક ઉત્સુકતા નથી રહ્યું, પરંતુ તે ધરતી પરના રોગનિવારણ અને માનવ કલ્યાણ સાથે સીધું જોડાઈ ચૂક્યું છે.