દરિયાઈ યુદ્ધમાં ડ્રોન ક્રાંતિ: એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી ઉડતા ડ્રોન ભારત માટે કેમ મહત્વના છે?

સમુદ્રની મધ્યમાં તરતા એક વિશાળ શહેર જેવા એરક્રાફ્ટ કેરિયર (aircraft carrier: વિમાનવાહક જહાજ) પરથી જ્યારે કોઈ ફાઈટર જેટ ગર્જના સાથે ઉડાન ભરે છે, ત્યારે તે દ્રશ્ય શક્તિ અને ટેકનોલોજીનું પ્રતીક બની જાય છે. પરંતુ હવે આ દ્રશ્ય બદલાવા જઈ રહ્યું છે. ભવિષ્યના યુદ્ધોમાં આ રનવે પરથી માત્ર માનવ સંચાલિત વિમાનો જ નહીં, પરંતુ અત્યાધુનિક ડ્રોન (drone: માનવરહિત હવાઈ વાહન) પણ ઉડાન ભરશે. બ્રિટનની રોયલ નેવી (Royal Navy) દ્વારા કરવામાં આવી રહેલો એક નવો પ્રયોગ આ દિશામાં ક્રાંતિકારી સાબિત થઈ શકે છે, જેની સીધી અસર ભારતની નૌકાદળની ક્ષમતા પર પણ પડશે.

ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, બ્રિટનની રોયલ નેવી આવતા વર્ષે તેના એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી 'ટેલોન બ્લુ' (Talon Blue) નામના ડ્રોનનું પરીક્ષણ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ પરીક્ષણ માત્ર બ્રિટન માટે જ નહીં, પણ ભારત માટે પણ અત્યંત મહત્વનું છે કારણ કે ભારતનું સ્વદેશી એરક્રાફ્ટ કેરિયર INS Vikrant પણ બ્રિટિશ જહાજોની જેમ જ 'સ્કી-જમ્પ' (ski-jump: રનવેના છેડે આવેલો ઉપરની તરફનો ઢાળ) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. જો બ્રિટન આ ડ્રોનને સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરી શકે, તો ભારત માટે પણ તેના પોતાના એરક્રાફ્ટ કેરિયર પર ડ્રોન તૈનાત કરવાનો માર્ગ મોકળો થઈ જશે.

ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, રોયલ નેવી વિશ્વની સૌથી જૂની અને શક્તિશાળી નૌકાદળમાંની એક છે. વિકિપીડિયાના ડેટા અનુસાર, આધુનિક રોયલ નેવીના મૂળ ૧૬મી સદીની શરૂઆતમાં ઈંગ્લિશ નેવીમાં રહેલા છે, જે તેને યુનાઈટેડ કિંગડમની સૌથી જૂની સશસ્ત્ર સેવા બનાવે છે. ૧૮મી સદીથી લઈને બીજા વિશ્વયુદ્ધ સુધી તે વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી નૌકાદળ હતી. આજે પણ તે અત્યાધુનિક જહાજો, સબમરીન અને વિમાનોનો કાફલો જાળવી રાખે છે, જેમાં બે ક્વીન એલિઝાબેથ-ક્લાસ (Queen Elizabeth-class) એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સનો સમાવેશ થાય છે. આ જ જહાજો પર હવે ડ્રોન ટેકનોલોજીનું પરીક્ષણ થવાનું છે.

એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી ડ્રોન ઉડાડવા પાછળનું મુખ્ય કારણ જોખમ ઘટાડવાનું અને કાર્યક્ષમતા વધારવાનું છે. પરંપરાગત રીતે, પાયલોટ સાથેના વિમાનો મોંઘા હોય છે અને તેમાં માનવ જીવનું જોખમ રહેલું હોય છે. ડ્રોન (UAV: Unmanned Aerial Vehicle) આ જોખમને દૂર કરે છે. તે દુશ્મનના વિસ્તારમાં જઈને દેખરેખ (surveillance) કરી શકે છે અને જરૂર પડ્યે હુમલો પણ કરી શકે છે. રોયલ નેવીના જણાવ્યા મુજબ, સમુદ્રમાં સુરક્ષા પૂરી પાડવી અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવી એ તેમના મુખ્ય છ કાર્યોમાંનું એક છે. ડ્રોન આ કાર્યોને વધુ સચોટતાથી કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

ટેકનિકલ દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી ડ્રોન લોન્ચ કરવું એ જમીન પરથી ડ્રોન ઉડાડવા જેટલું સરળ નથી. સમુદ્રમાં જહાજ સતત હલતું હોય છે અને પવનની ગતિ પણ અનિશ્ચિત હોય છે. 'ટેલોન બ્લુ' જેવા ડ્રોનને સ્કી-જમ્પ પરથી ઉડાડવા માટે તેના એન્જિનમાં પ્રચંડ શક્તિ અને તેની પાંખોની ડિઝાઇનમાં ખાસ ફેરફારની જરૂર પડે છે. સ્કી-જમ્પ પદ્ધતિમાં વિમાન કે ડ્રોન પોતાની તાકાતથી રનવે પર દોડે છે અને છેડે આવેલા ઢાળને કારણે તેને હવામાં ઉછાળ મળે છે. આ પદ્ધતિ અમેરિકન કેરિયર્સમાં વપરાતી કેટાપલ્ટ (catapult: વિમાનને ધક્કો મારીને ફેંકતી મશીનરી) પદ્ધતિ કરતા અલગ અને સરળ છે.

ભારત માટે આ ટેકનોલોજી કેમ મહત્વની છે? ભારત પાસે હાલમાં INS Vikramaditya અને INS Vikrant એમ બે કાર્યરત એરક્રાફ્ટ કેરિયર છે. આ બંને જહાજો સ્કી-જમ્પ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, ભારતીય નૌકાદળ પણ પોતાનું 'નેવલ કોલેબ' (Naval Collab) વિકસાવી રહ્યું છે, જે ડ્રોન ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જો બ્રિટનનું પરીક્ષણ સફળ રહે છે, તો ભારતને તેમાંથી તૈયાર ડેટા અને ટેકનોલોજીકલ સમજ મળી શકે છે, જેનાથી ભારતના પોતાના ડ્રોન પ્રોગ્રામને વેગ મળશે.

રોયલ નેવીના કાફલાની વાત કરીએ તો, જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીમાં તેમની પાસે ૬૦ સક્રિય અને કાર્યરત જહાજો હશે. આમાં ૪ વેનગાર્ડ-ક્લાસ (Vanguard-class) બેલેસ્ટિક મિસાઈલ સબમરીન અને ૬ એસ્ટ્યુટ-ક્લાસ (Astute-class) પરમાણુ સંચાલિત એટેક સબમરીનનો પણ સમાવેશ થાય છે. આટલા મોટા કાફલાને સુરક્ષિત રાખવા માટે ડ્રોન એક 'ફોર્સ મલ્ટિપ્લાયર' (force multiplier: શક્તિમાં અનેકગણો વધારો કરનાર પરિબળ) તરીકે કામ કરે છે. તે જહાજની આસપાસ સેંકડો કિલોમીટર સુધી નજર રાખી શકે છે, જે કામ હેલિકોપ્ટર કે જેટ વિમાનો માટે ખર્ચાળ અને મર્યાદિત હોય છે.

ડ્રોન ટેકનોલોજીના આર્થિક પાસાઓ પણ વિચારવા જેવા છે. એક આધુનિક ફાઈટર જેટની કિંમત કરોડો ડોલરમાં હોય છે, જ્યારે તેની સરખામણીમાં ડ્રોન ઘણા સસ્તા હોય છે. વધુમાં, ડ્રોનને લાંબા સમય સુધી હવામાં રાખી શકાય છે (endurance), કારણ કે તેમાં પાયલોટના થાકનો કોઈ પ્રશ્ન રહેતો નથી. રોયલ નેવીના મિશનમાં માનવતાવાદી સહાય (humanitarian aid) પૂરી પાડવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. કુદરતી આફતો વખતે ડ્રોન દ્વારા અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોનું ઝડપી નિરીક્ષણ કરી શકાય છે અને રાહત સામગ્રી પહોંચાડવા માટેના રસ્તાઓ શોધી શકાય છે.

ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે નૌકાદળની શક્તિ હંમેશા નવી ટેકનોલોજી અપનાવવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહી છે. ૧૫૪૬માં હેનરી આઠમા દ્વારા સ્થાપિત રોયલ નેવીએ સદીઓ સુધી સમુદ્ર પર રાજ કર્યું કારણ કે તેઓએ જહાજની ડિઝાઈન અને સંગઠનમાં સતત સુધારા કર્યા. ૧૮મી અને ૧૯મી સદીમાં બ્રિટિશ નૌકાદળ નાણાકીય વ્યવસ્થા, તાલીમ અને લોજિસ્ટિક્સમાં શ્રેષ્ઠ હતું. આજે, જ્યારે યુદ્ધનું મેદાન ડિજિટલ અને માનવરહિત બની રહ્યું છે, ત્યારે ડ્રોન ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરવું એ સમયની માંગ છે.

ભારતીય નૌકાદળ માટે પડકાર એ છે કે હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની વધતી જતી હાજરીનો સામનો કેવી રીતે કરવો. ચીન પણ પોતાના એરક્રાફ્ટ કેરિયર પર ડ્રોન તૈનાત કરવા માટે સખત મહેનત કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, બ્રિટન સાથેનો સહયોગ અથવા તેમના પ્રયોગોમાંથી શીખ મેળવવી એ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે ફાયદાકારક છે. INS Vikrant પર ડ્રોન તૈનાત થવાથી ભારતની દરિયાઈ સરહદોની સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે અને તે દુશ્મન સબમરીન કે જહાજોને વધુ દૂરથી ઓળખી શકશે.

નિષ્કર્ષમાં, એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી ડ્રોનનું લોન્ચિંગ એ માત્ર એક ટેકનિકલ સિદ્ધિ નથી, પરંતુ તે નૌકા યુદ્ધની રણનીતિમાં આવતો એક મોટો બદલાવ છે. બ્રિટનનું 'ટેલોન બ્લુ' ડ્રોન આવતા વર્ષે જ્યારે ઉડાન ભરશે, ત્યારે તેની પાંખો નીચે માત્ર બ્રિટન જ નહીં, પણ ભારત જેવા દેશોના નૌકાદળનું ભવિષ્ય પણ છુપાયેલું હશે. ટેકનોલોજીના આ યુગમાં, જે દેશ સમુદ્ર અને આકાશના આ સંગમને વહેલી તકે સમજી શકશે, તે જ ભવિષ્યના મહાસાગરો પર રાજ કરશે.