ટેન્ક વિરોધી અવરોધોનું પુનરાગમન: આધુનિક યુદ્ધમાં સ્ટીલ અને કોંક્રિટની અભેદ્ય દીવાલોની ઇજનેરી

આધુનિક સૈન્ય ટેકનોલોજીમાં ડ્રોન, લાંબા અંતરની મિસાઈલો અને સ્ટીલ્થ લડાકુ વિમાનોના યુગમાં પણ જમીની યુદ્ધમાં સૌથી મોટો અવરોધ સાબિત થઈ રહ્યા છે દાયકાઓ જૂના યાંત્રિક ઢાંચાઓ. યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ટેન્કો અને બખ્તરબંધ સૈન્ય વાહનોની ગતિવિધિ રોકવા માટે જમીન પર કંડારેલા અવરોધો આજે પણ એટલા જ પ્રભાવશાળી છે. Livemint દ્વારા પ્રકાશિત એક વિશેષ અહેવાલ મુજબ, ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન એટલે કે NATO ના પૂર્વીય મોરચે સ્થિત ફિનલેન્ડ પોતાની સરહદોને અભેદ્ય બનાવવા માટે યુક્રેન શૈલીના ટેન્ક અવરોધો ઊભા કરવા ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહ્યું છે.

ફિનિશ આર્મીના કમાન્ડર લેફ્ટનન્ટ જનરલ પાસી વાલિમાકી (Pasi Välimäki)ના જણાવ્યા મુજબ, યુક્રેનમાં પાંચમા વર્ષમાં પ્રવેશેલા યુદ્ધમાં કિવના દળોએ આક્રમણકારીઓને ધીમા પાડવા માટે વ્યાપક રક્ષણાત્મક હરોળ અને એન્ટિ-ટેન્ક અવરોધોનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો છે. આ યુદ્ધક્ષેત્રમાં બંને પક્ષોમાંથી કોઈ પણ પક્ષ આ રક્ષણાત્મક અવરોધોને સરળતાથી ભેદી શક્યો નથી અને મોટા પાયે હિલચાલ કે દાવપેચ ફરી સ્થાપિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો છે. આ વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે કે આધુનિક યુદ્ધમાં સૈન્ય ગતિશીલતાને સ્થિર કરી દેવાની ઇજનેરી ક્ષમતા કેટલી અનિવાર્ય છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને એન્ટિ-ટેન્ક અવરોધોનો ઉદ્ભવ

ટેન્ક વિરોધી અવરોધોનો ઇતિહાસ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ સાથે જોડાયેલો છે, જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં સૌપ્રથમ ટેન્કો ઉતારવામાં આવી હતી. શરૂઆતના તબક્કે ટેન્કોને ફસાવવા માટે ઊંડી એન્ટિ-ટેન્ક ખાઈ (anti-tank ditches) ખોદવામાં આવતી હતી અને ટેન્ક અંદર ખાબકે તેવા ગુપ્ત ખાડાઓ બનાવવામાં આવતા હતા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ ઇજનેરી વધુ વિકસિત બની, જેમાં 'ડ્રેગન્સ ટીથ' (dragon's teeth), 'ચેક હેજહોગ' (Czech hedgehog), અને 'કોઈન્ટેટ એલિમેન્ટ' (cointet-element) જેવા સ્ટીલ અને કોંક્રિટના ત્રિપરિમાણીય ઢાંચાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા.

ઇતિહાસમાં આ પ્રકારના ભૌતિક અવરોધોનો ઉપયોગ અનેક સુપ્રસિદ્ધ રક્ષણાત્મક હરોળોમાં થયો હતો. ફ્રાન્સની મેગિનોટ લાઇન (Maginot Line), જર્મની સામેની એટલાન્ટિક વોલ (Atlantic Wall), ફિનલેન્ડની મેનરહેઇમ લાઇન (Mannerheim Line), ચેકોસ્લોવાક સરહદી કિલ્લેબંધી તેમજ શીત યુદ્ધ દરમિયાન બર્લિન વોલ અને કોરિયન ડીમિલિટરાઇઝ્ડ ઝોન (DMZ) માં પણ ટેન્ક અવરોધો અને બારૂદી સુરંગો (mines) મોટા પાયે પાથરવામાં આવ્યા હતા. આ અવરોધો ટેન્કને માત્ર અટકાવતા નથી, પરંતુ તેને એવી દિશામાં વાળે છે જ્યાં સંરક્ષણ દળો સરળતાથી નિશાન બનાવી શકે.

ભૌતિક અવરોધોની કાર્યપદ્ધતિ અને ઇજનેરી

ટેન્ક વિરોધી અવરોધો કોઈ એકલ ઢાંચો નથી હોતા પરંતુ તે એક સુનિયોજિત રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થા છે. જ્યારે દુશ્મનની બખ્તરબંધ પલટન આગળ વધે છે ત્યારે સૌથી પહેલાં તેને ઊંડી ખાઈ અથવા કોંક્રિટના પિરામિડ જેવા ડ્રેગન્સ ટીથનો સામનો કરવો પડે છે. ડ્રેગન્સ ટીથ કોંક્રિટના મજબૂત બ્લોક્સ હોય છે, જે ટેન્કના તળિયાના ભાગને ઉપર ઉઠાવી દે છે, જેથી ટેન્કના ટ્રેક્સ (ચેઈન) જમીન સાથેનો સંપર્ક ગુમાવી દે છે અને ટેન્ક ત્યાં જ ફસાઈ જાય છે.

ચેક હેજહોગ સ્ટીલના એંગલ આયર્ન કે 'આઈ-બીમ' (I-beam) ને જોડીને બનાવવામાં આવે છે, જે ભારે ટેન્ક અથડાય ત્યારે ઉલટાનું ટેન્કના નીચેના ભાગમાં ઘૂસી જાય છે. આવા યાંત્રિક અવરોધોની પાછળ ટેન્ક વિરોધી લેન્ડમાઇન્સ (anti-tank mines) બિછાવેલી હોય છે. જ્યારે બખ્તરબંધ વાહનો આ અડચણોને પાર કરવા ધીમા પડે છે ત્યારે સંરક્ષણ પક્ષની આર્ટિલરી, એન્ટિ-ટેન્ક ગાઈડેડ મિસાઈલો અને ડ્રોન તેમને સરળતાથી નષ્ટ કરી દે છે.

ફિનલેન્ડની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આબોહવાનો પડકાર

ફિનલેન્ડ રશિયા સાથે ૧,૩૪૦ કિલોમીટર લાંબી સરહદ ધરાવે છે, જે રશિયા સાથેની સમગ્ર નાટો સરહદનો લગભગ અડધો હિસ્સો છે. રશિયા પોતાની લશ્કરી ક્ષમતાને પુનઃ સજ્જ કરી રહ્યું છે અને ટી-૯૦ (T-90) ટેન્ક, બીએમપી-૩ (BMP-3) ઇન્ફન્ટ્રી ફાઇટીંગ વ્હીકલ તથા ૨એસ૧૯ (2S19) સેલ્ફ-પ્રોપેલ્ડ હોવિત્ઝર જેવા શસ્ત્રો વેરહાઉસમાં પહોંચાડી રહ્યું છે. આ સંજોગોમાં ફિનલેન્ડ માટે આક્રમણને અટકાવવું (deterrence) અનિવાર્ય બની ગયું છે.

પરંતુ યુક્રેન જેવી રચનાઓ ફિનલેન્ડમાં લાગુ કરવી એટલી સરળ નથી, કારણ કે ઉત્તરીય દેશોની કઠોર આબોહવા એક મોટો અવરોધ છે. લેફ્ટનન્ટ જનરલ વાલિમાકી જણાવે છે કે ફિનલેન્ડની ભૌગોલિક સ્થિતિ ઘણી વધુ પડકારજનક છે. જો તેઓ યુક્રેનની જેમ ઊંડી એન્ટિ-ટેન્ક ખાઈ ખોદે, તો સ્થાનિક પર્યાવરણ અને વરસાદ-બરફના કારણે થોડા જ સમયમાં તે ખાડાઓ કૃત્રિમ તળાવો (artificial ponds) માં ફેરવાઈ જશે. આથી ફિનિશ એન્જિનિયરોએ એવી કિલ્લેબંધી તૈયાર કરવી પડશે જે ઠંડી, કળણવાળી જમીન અને પાણીના ભરાવા વચ્ચે પણ અસરકારક રહે.

સંરક્ષણ તૈયારીઓ અને સૈન્ય આધુનિકીકરણ

ફિનલેન્ડની કુલ વસ્તી માત્ર ૫.૬ મિલિયન (૫૬ લાખ) છે, પરંતુ શીત યુદ્ધ બાદ પણ તેણે ફરજિયાત લશ્કરી ભરતી (conscription) અને પ્રાદેશિક સંરક્ષણ અનામત દળો જાળવી રાખ્યા છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં ફિનલેન્ડ ૨,૮૦,૦૦૦ સૈનિકોને તૈનાત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ દેશની તૈયારી વધારવા માટે બે વર્ષના ગાળામાં ૬૦,૦૦૦ લોકોને રિફ્રેશર તાલીમ આપવામાં આવી હતી અને મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય સાધનોના ભંડાર તાકીદે ભરી દેવામાં આવ્યા હતા.

ફિનિશ સંરક્ષણ મંત્રાલયના નિવેદન મુજબ, દેશ હાલમાં પોતાની ભૂમિસેનાનું મોટું પુનર્ગઠન કરી રહ્યું છે જે ૨૦૩૦ના દાયકાના અંત સુધી ચાલશે. આ ભૂમિસેના આધુનિકીકરણ માટે ફિનલેન્ડ તેની નૌકાદળ અને વાયુસેનાના ચાલુ વ્યૂહાત્મક કાર્યક્રમો જેટલો જ સંયુક્ત ખર્ચ કરશે, જે કાર્યક્રમોનું કુલ ભંડોળ €૧૧.૬ બિલિયન (અંદાજે ૧૧.૬ અબજ યુરો) છે. આ વ્યાપક ખરીદીમાં દક્ષિણ કોરિયાની Hanwha Aerospace ની K9 સેલ્ફ-પ્રોપેલ્ડ હોવિત્ઝરની સંખ્યા વધારવી, લગભગ ૫૦૦ કિલોમીટર સુધી પ્રહાર કરી શકે તેવા હેવી મલ્ટીપલ-લોન્ચ રોકેટ સિસ્ટમ્સનું આધુનિકીકરણ કરવું, અને જૂના BMP-2 વાહનો બદલવાનો સમાવેશ થાય છે.

આ સાથે જ, ફિનલેન્ડે તેના જૂના F/A-18 હોર્નેટ્સ વિમાનોના સ્થાને ૬૪ Lockheed Martin F-35A સ્ટીલ્થ ફાઇટર્સ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું છે, જેમાંથી પ્રથમ વિમાન સોંપાઈ ચૂક્યું છે. હવામાંથી આવતા મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા સામે રક્ષણ મેળવવા માટે ઇઝરાયેલની Rafael Advanced Defense Systems દ્વારા નિર્મિત David's Sling મિસાઈલ સંરક્ષણ પ્રણાલીનો ઓર્ડર પણ આપવામાં આવ્યો છે.

વ્યૂહાત્મક બોધપાઠ

ટેકનોલોજી આધારિત આધુનિક શસ્ત્રોના યુગમાં જૂના યાંત્રિક સાધનો અપ્રસ્તુત થઈ ગયા છે તે વિચારને ફિનિશ સૈન્ય સંપૂર્ણપણે નકારે છે. ડ્રોન ભલે યુદ્ધભૂમિનું મુખ્ય પાસું બન્યા હોય, પરંતુ જમીન પર કબ્જો મેળવવા અને આગળ વધવા માટે સૈન્યોએ આખરે ટેન્ક અને બખ્તરબંધ વાહનો પર જ નિર્ભર રહેવું પડે છે. પરિણામે, સ્ટીલના હેજહોગ, કોંક્રિટના પિરામિડ અને ઊંડી ખાઈ જેવી ઇજનેરી પદ્ધતિઓ આજના હાઈ-ટેક યુદ્ધમાં પણ સંરક્ષણની પ્રથમ અને સૌથી નિર્ણાયક હરોળ બની રહી છે.