ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધમાં અજેય બનતા ડ્રોન: જામિંગ સામે રક્ષણ આપતી ટેકનોલોજી અને ભારતની તૈયારી

આધુનિક યુદ્ધના મેદાનમાં હવે માત્ર ગોળીઓ અને મિસાઇલો જ નહીં, પરંતુ અદ્રશ્ય તરંગો પણ લડાઈ લડી રહ્યા છે. નવેમ્બર ૨૦૨૬ના પ્રથમ સપ્તાહમાં રશિયાએ યુક્રેન પર કરેલા સતત ડ્રોન હુમલાઓએ દુનિયાને બતાવ્યું છે કે ડ્રોન ટેકનોલોજી કેટલી ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. યુક્રેનના સંરક્ષણ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, માત્ર ઓક્ટોબર મહિનામાં જ તેમણે ૮,૦૦૦ થી વધુ ડ્રોન અને મિસાઇલોને અટકાવ્યા હતા, જે સપ્ટેમ્બરના ૪,૭૦૦ ના આંકડા કરતા લગભગ બમણા છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે યુદ્ધ હવે માત્ર જમીન પર જ નહીં, પણ ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સ્પેક્ટ્રમ (electromagnetic spectrum) એટલે કે રેડિયો તરંગોના ક્ષેત્રમાં પણ ખેલાઈ રહ્યું છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર (electronic warfare) અથવા EW એ એક એવી યુદ્ધ પદ્ધતિ છે જેમાં ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ઉર્જાનો ઉપયોગ દુશ્મનના સંચાર અને રડાર સિસ્ટમને ખોરવી નાખવા માટે કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દુશ્મનને સ્પેક્ટ્રમનો ઉપયોગ કરતા અટકાવવાનો અને પોતાના દળો માટે તેનો અવિરત ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, EW ના ત્રણ મુખ્ય વિભાગો છે: ઇલેક્ટ્રોનિક એટેક (electronic attack), ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રોટેક્શન (electronic protection) અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સપોર્ટ (electronic warfare support). જ્યારે આપણે 'જામ-રેઝિસ્ટન્ટ' અથવા જામિંગ સામે રક્ષણ આપતા ડ્રોનની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રોટેક્શનના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરીએ છીએ.

જામિંગ (jamming) એ ઇલેક્ટ્રોનિક એટેકનો એક પ્રકાર છે, જેમાં દુશ્મન ડ્રોન અને તેના ઓપરેટર વચ્ચેના રેડિયો સિગ્નલમાં દખલ કરવામાં આવે છે. જો આ સંપર્ક તૂટી જાય, તો ડ્રોન કાં તો રસ્તો ભટકી જાય છે અથવા તો તે આંધળા હથિયારની જેમ પૂર્વ-નિર્ધારિત કોઓર્ડિનેટ્સ પર ઉડે છે. આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે રશિયાએ તેના શાહેદ (Shahed) ડ્રોનમાં મોટા ફેરફારો કર્યા છે. Firstpost ના અહેવાલ મુજબ, કિવ (Kyiv) ઉપર ઉડતા નવા શાહેદ ડ્રોનમાં હવે ૩૨ એલિમેન્ટ્સ ધરાવતા સેટેલાઇટ નેવિગેશન એન્ટેના (antenna) લગાવવામાં આવ્યા છે, જે એક વર્ષ પહેલા માત્ર ૧૬ હતા. એન્ટેનામાં જેટલા વધુ એલિમેન્ટ્સ હોય, તેટલા જ તે વધુ જામરને એકસાથે બ્લોક કરી શકે છે.

આ ટેકનોલોજી કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવા માટે એક સાદું ઉદાહરણ લઈએ. ધારો કે તમે ભીડભાડવાળા રૂમમાં તમારા મિત્ર સાથે વાત કરી રહ્યા છો અને આસપાસના લોકો જોરજોરથી બૂમો પાડીને તમને ખલેલ પહોંચાડી રહ્યા છે. જો તમારી પાસે એવી ક્ષમતા હોય કે તમે માત્ર તમારા મિત્રના અવાજ પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો અને બાકીના અવાજોને કાઢી નાખો, તો તે ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રોટેક્શન છે. ડ્રોનમાં રહેલા મલ્ટી-એલિમેન્ટ એન્ટેના બરાબર આ જ કામ કરે છે. તે જામિંગ સિગ્નલ કઈ દિશામાંથી આવે છે તે ઓળખે છે અને તે દિશાના સિગ્નલને નકારી કાઢે છે, જ્યારે સેટેલાઇટમાંથી આવતા નબળા સિગ્નલને પકડી રાખે છે.

રશિયાએ માત્ર એન્ટેના જ નહીં, પણ ડ્રોનની ઝડપ અને સંચાર પદ્ધતિમાં પણ ક્રાંતિકારી ફેરફારો કર્યા છે. નવા ગેરાન-૫ (Geran-5) ડ્રોન હવે ચાઈનીઝ ટર્બોજેટ (turbojet) એન્જિન પર ચાલે છે, જે તેની ઝડપ ૬૦૦ કિમી/કલાક સુધી લઈ જાય છે. રશિયા હવે ૯૦૦ કિમી/કલાકની ઝડપ હાંસલ કરવા માટે પરીક્ષણો કરી રહ્યું છે, જે તેને લગભગ ક્રૂઝ મિસાઇલ જેટલું ઝડપી બનાવે છે. આટલી ઝડપને કારણે સંરક્ષણ પ્રણાલીઓને પ્રતિક્રિયા આપવા માટે માત્ર થોડી મિનિટો જ મળે છે. સપ્ટેમ્બરમાં યુક્રેન માત્ર ૫૭ ટકા જેટ-સંચાલિત ડ્રોનને રોકી શકતું હતું, જોકે તાજેતરમાં આ દર વધીને ૭૪ ટકા થયો છે, પરંતુ તે હજુ પણ ધીમા પ્રોપેલર ડ્રોન સામેના સફળતાના દર કરતા ઓછો છે.

આ ડ્રોન્સમાં હવે ચાઈનીઝ બનાવટના મોડેમ (modem) નો ઉપયોગ કરીને મેશ રેડિયો નેટવર્ક (mesh radio network) બનાવવામાં આવે છે. આ નેટવર્ક દ્વારા રશિયામાં બેઠેલો ઓપરેટર ડ્રોનના કેમેરા દ્વારા લાઈવ ફૂટેજ જોઈ શકે છે અને અંતિમ મિનિટોમાં લક્ષ્ય પસંદ કરી શકે છે. જો જામિંગ દ્વારા આ લિંક તોડવામાં આવે, તો જ ડ્રોન તેની ચોકસાઈ ગુમાવે છે. આથી જ યુક્રેને કિવની આસપાસ સેંકડો સાઇટ્સ પર જામર અને એન્ટેનાનું એક ઇલેક્ટ્રોનિક કવચ બનાવ્યું છે. જોકે, રશિયા હવે ગેરબેરા (Gerbera) અને પેરોડિયા (Parodiya) જેવા ડિકોય (decoy) એટલે કે નકલી ડ્રોનનો પણ ઉપયોગ કરે છે, જેનો હેતુ યુક્રેનની મોંઘી મિસાઇલોને વેડફવાનો અને તેમની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનું સ્થાન જાણી લેવાનો છે.

ભારત માટે આ ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અત્યંત મહત્વની છે. મે ૨૦૨૫ ની ૮ અને ૯ તારીખની રાત્રે પાકિસ્તાને લેહથી લઈને સર ક્રીક સુધીના ૩૬ સ્થળોએ ૩૦૦ થી ૪૦૦ ડ્રોન મોકલ્યા હતા. ભારતીય અધિકારીઓના મતે, આ હુમલાનો હેતુ ભારતની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનું મેપિંગ કરવાનો હતો. ભારતે આકાશતીર (Akashteer) સિસ્ટમ અને જામર દ્વારા મોટાભાગના ડ્રોનને તોડી પાડ્યા હતા, પરંતુ તે ડ્રોન ધીમા અને સસ્તા હતા. ભવિષ્યમાં પાકિસ્તાન પણ ચીન પાસેથી આધુનિક ટર્બોજેટ એન્જિન અને ૩૨-એલિમેન્ટ એન્ટેના ધરાવતા ડ્રોન મેળવી શકે છે, જે ભારતના આકાશ અને એમઆરએસએએમ (MRSAM) મિસાઇલોના સ્ટોકને ખાલી કરી શકે છે.

ભારતીય સેનાના પરીક્ષણોમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓપરેશન સિંદૂર પછી, ૪૬ ભારતીય ડ્રોન ઉત્પાદકોમાંથી કોઈ પણ જામિંગ અથવા સ્પૂફિંગ (spoofing) - એટલે કે ખોટા સિગ્નલ આપીને ડ્રોનને ભટકાવવું - સામે ટકી શક્યા નહોતા. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, સંરક્ષણ મંત્રાલયે આઈઆઈટી કાનપુર (IIT Kanpur) ખાતે ₹૫૦૦ કરોડના ખર્ચે ડ્રોન ટેકનોલોજી હબને મંજૂરી આપી છે. આ હબનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જામ-રેઝિસ્ટન્ટ લિંક્સ અને નેવિગેશન સિસ્ટમ વિકસાવવાનો છે, જેથી ભારતીય ડ્રોન દુશ્મનના ઇલેક્ટ્રોનિક કવચને ભેદી શકે.

યુક્રેનના અનુભવ પરથી ભારત માટે ચાર મુખ્ય પાઠ છે. પ્રથમ, જામર નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા હોવા જોઈએ અને મોટી સંખ્યામાં ઉત્પાદિત થવા જોઈએ. બીજું, મોંઘી મિસાઇલોને બચાવવા માટે સસ્તા 'હાર્ડ કિલ' (hard kill) વિકલ્પો જેવા કે એન્ટી-ડ્રોન ગન અને ઇન્ટરસેપ્ટર ડ્રોન વિકસાવવા પડશે. ત્રીજું, પઠાણકોટ, આદમપુર અને શ્રીનગર જેવા એરબેઝની આસપાસ ૬૦૦ કિમી/કલાકની ઝડપે આવતા લક્ષ્યોને ટ્રેક કરવા માટે રડાર કવરેજ વધુ સઘન બનાવવું પડશે. અને ચોથું, સપ્લાય ચેઈન પર નિયંત્રણ હોવું જરૂરી છે, કારણ કે ચીન જેવા દેશો ગમે ત્યારે ડ્રોન એન્જિનની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો છે. વિકિપીડિયા મુજબ, ૧૮૯૯-૧૯૦૨ ના બોઅર યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ આર્મીએ મોર્સ કોડ મોકલવા માટે સર્ચલાઇટનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેને બોઅર્સે પોતાની સર્ચલાઇટ વડે જામ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આજે તે સર્ચલાઇટની જગ્યાએ અત્યાધુનિક એન્ટેના અને એલ્ગોરિધમ્સે લીધી છે. જેમ જેમ ડ્રોન વધુ સ્વાયત્ત અને જામ-રેઝિસ્ટન્ટ બનતા જશે, તેમ તેમ યુદ્ધનું પરિણામ કોની પાસે વધુ સારી ટેકનોલોજી છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. ભારત માટે આ માત્ર ટેકનોલોજીનો વિષય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની અનિવાર્યતા છે.