ભારતીય મહિલાઓમાં એન્ડોમેટ્રિયલ અને ફેફસાંના કેન્સરના વધતા કેસો: કારણો અને પડકારો

ભારતમાં પરંપરાગત રીતે સ્ત્રીઓમાં સ્તન અને ગર્ભાશયના મુખના કેન્સર (cervical cancer) સૌથી વધુ જોવા મળતા રહ્યા છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રોગચાળાના વલણોમાં મોટો ફેરફાર નોંધાઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને ગર્ભાશયની અંદરની દીવાલનું એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સર (endometrial cancer) અને ફેફસાંનું કેન્સર (lung cancer) મહિલાઓમાં ચિંતાજનક ગતિએ વધી રહ્યા છે. વિકસિત દેશોમાં એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સર પહેલેથી જ સ્ત્રી પ્રજનનતંત્રનું સૌથી સામાન્ય કેન્સર રહ્યું છે, પરંતુ હવે ભારતમાં પણ જીવનશૈલીના બદલાવ સાથે તેના દર્દીઓની સંખ્યામાં સતત ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. બીજી તરફ, ધૂમ્રપાન ન કરતી મહિલાઓમાં પણ ફેફસાંના કેન્સરના આંકડા ઝડપથી વધી રહ્યા છે, જે જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રે નવી ચિંતા ઉપજાવે છે.

નવેમ્બર મહિનાને વિશ્વભરમાં ફેફસાંના કેન્સર અંગે જાગૃતિ લાવવાના માસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, ત્યારે તાજેતરના આંકડા અત્યંત ગંભીર સ્થિતિ તરફ આંગળી ચીંધે છે. 'ધ હિન્દુ' અખબારના એક અહેવાલ અનુસાર કર્ણાટકમાં કેન્સર સંભાળ માટે જાણીતી સરકારી સંસ્થા કિડવાઈ મેમોરિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓન્કોલોજી (KMIO) ના આંકડા દર્શાવે છે કે પુરુષોની સરખામણીએ મહિલાઓમાં ફેફસાંના કેન્સરનો દર ત્રણ ગણી ઝડપે વધી રહ્યો છે. રાજ્યમાં વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન ફેફસાંના કેન્સરના અંદાજે ૫,૫૦૩ નવા કેસ નોંધાયા હતા, જે રાજ્યના તમામ કેન્સરના ૬.૧% જેટલા થાય છે. આ જ રીતે ગુજરાતમાં 'રાષ્ટ્રીય કેન્સર જાગૃતિ દિવસ' નિમિત્તે સામે આવેલી સત્તાવાર માહિતી મુજબ રાજ્યમાં પ્રતિદિન સરેરાશ ૨૦૬ કેન્સરના કેસ નોંધાય છે અને ૫૫ દર્દીઓ જીવ ગુમાવે છે.

એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સર શું છે અને તે કેવી રીતે વિકસે છે?

ગર્ભાશયની અંદરના સૌથી નરમ અને રક્તવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ અસ્તરને એન્ડોમેટ્રીયમ (endometrium) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં માસિક ધર્મ દરમિયાન આ અસ્તર દર મહિને તૂટીને વહી જાય છે અને નવું નિર્માણ પામે છે. પરંતુ જ્યારે આ અસ્તરના કોષોના જનીની બંધારણમાં ખામી સર્જાય છે, ત્યારે જૂના કે ક્ષતિગ્રસ્ત કોષો મરવાને બદલે અનિયંત્રિત રીતે વિભાજિત થવા લાગે છે. કોષોનો આ અસામાન્ય જથ્થો ગાંઠ એટલે કે ટ્યુમર (tumor) નું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. વિકિપીડિયાના તબીબી સંશોધન ડેટા અનુસાર, એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સરના ૮૦% કરતાં વધુ કેસો એન્ડોમેટ્રિઓઇડ કાર્સિનોમા (endometrioid carcinoma) પ્રકારના હોય છે, જે આ અસ્તરની ગ્રંથિઓમાંથી ઉદ્ભવે છે.

આ કેન્સર પાછળ સ્ત્રી હોર્મોન્સનું સંતુલન સૌથી નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં એસ્ટ્રોજન (estrogen) હોર્મોન ગર્ભાશયની દીવાલને જાડી બનાવે છે અને પ્રોજેસ્ટેરોન (progesterone) હોર્મોન તેની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત રાખે છે. જ્યારે શરીરમાં પ્રોજેસ્ટેરોનના રક્ષણ વિના માત્ર એસ્ટ્રોજનનું પ્રમાણ વધે છે—જેને તબીબી ભાષામાં અનઓપોઝ્ડ એસ્ટ્રોજન (unopposed estrogen) કહે છે—ત્યારે કેન્સરનું જોખમ ૨ થી ૧૦ ગણું વધી જાય છે. શરીરમાં વધારાની ચરબી એટલે કે એડિપોઝ પેશીઓ (adipose tissue) એન્ડ્રોસ્ટેનેડિઓન નામના ઘટકને એસ્ટ્રોનમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જેના કારણે લોહીમાં એસ્ટ્રોજનનું સ્તર સતત ઊંચું રહે છે અને ગર્ભાશયના કોષો સતત અસામાન્ય વૃદ્ધિના સંકેતો મેળવતા રહે છે.

મેદસ્વીતા, ડાયાબિટીસ અને આધુનિક જોખમી પરિબળો

એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સરના અંદાજે ૪૦% કેસો સીધા મેદસ્વીતા (obesity) સાથે સંકળાયેલા છે. તબીબી સંશોધનો અનુસાર સ્થૂળતા ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં આ કેન્સર થવાનું જોખમ સામાન્ય વજનવાળી સ્ત્રીઓ કરતાં ૩૦૦% થી ૪૦૦% જેટલું વધારે હોય છે. ભારત જેવા દેશોમાં બેઠાડુ જીવનશૈલી, પ્રોસેસ્ડ ખોરાક અને કસરતનો અભાવ આ રોગને બળ પૂરું પાડી રહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાની આદત મૃત્યુદર વધારવા સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ (type 2 diabetes), ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકારકતા (insulin resistance) અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર ધરાવતી મહિલાઓમાં પણ આ રોગનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારે રહે છે.

આ ઉપરાંત આનુવંશિક પરિબળો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સરના ૨% થી ૧૦% કેસ વારસાગત હોય છે. લિંચ સિન્ડ્રોમ (Lynch syndrome) નામની જનીની ખામી ધરાવતી મહિલાઓમાં આ કેન્સર થવાનું જોખમ ૪૦% થી ૬૦% સુધી પહોંચી જાય છે, જે સામાન્ય રીતે ડીએનએ રિપેર કરતા જનીનો જેવા કે MLH1, MSH2, અને MSH6 માં પરિવર્તનને કારણે થાય છે. એ જ રીતે સ્તન કેન્સરની સારવારમાં વપરાતી દવા ટેમોક્સિફેન (tamoxifen) નો ૧ થી ૨ વર્ષનો ઉપયોગ આ જોખમ બમણું કરે છે અને પાંચ વર્ષનો ઉપયોગ તેને ચાર ગણું કરી શકે છે, જોકે સ્તન કેન્સર સામે તેનો લાભ ઘણો વધારે હોય છે.

લક્ષણો અને નિદાનની પ્રક્રિયા

એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સરનું સૌથી મુખ્ય અને વહેલું દેખાતું લક્ષણ મેનોપોઝ (menopause) એટલે કે રજોનિવૃત્તિ પછી યોનિમાર્ગમાંથી થતો રક્તસ્રાવ છે. આ કેન્સર ધરાવતી ૯૦% થી વધુ મહિલાઓમાં અનિયમિત રક્તસ્રાવ અથવા સ્પોટિંગ જોવા મળે છે. મેનોપોઝ પહેલાંના તબક્કામાં અસામાન્ય રીતે લાંબો કે વધુ પડતો માસિક સ્ત્રાવ પણ તેનું સંકેત હોઈ શકે છે. અન્ય ઓછા સામાન્ય લક્ષણોમાં પાતળો સફેદ સ્રાવ, પેશાબ કરતી વખતે દુખાવો અથવા પેડુના ભાગમાં સતત કળતર થવું સામેલ છે.

આ કેન્સરની તપાસ માટે સામાન્ય પેપ સ્મીયર (pap smear) પૂરતી નથી કારણ કે તે માત્ર ગર્ભાશયના મુખના કોષો તપાસે છે. સચોટ નિદાન માટે એન્ડોમેટ્રિયલ બાયોપ્સી (endometrial biopsy) અથવા ડાઇલેશન અને ક્યુરેટેજ (dilation and curettage - D&C) પદ્ધતિ વડે ગર્ભાશયની અંદરથી પેશીઓનો નમૂનો લઈ માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ તપાસવામાં આવે છે. જો શરૂઆતના તબક્કામાં જ તેનું નિદાન થઈ જાય, તો શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા ગર્ભાશય અને અંડાશય દૂર કરીને (hysterectomy) દર્દીને સંપૂર્ણ સ્વસ્થ કરી શકાય છે, જેમાં પાંચ વર્ષનો સર્વાઇવલ દર ૮૦% થી વધુ નોંધાયો છે.

મહિલાઓમાં ફેફસાંના કેન્સરનો વણઉકલ્યો કોયડો

બીજી તરફ ભારતમાં મહિલાઓમાં ફેફસાંના કેન્સરના આંકડા વૈજ્ઞાનિકો માટે મોટો પડકાર બની રહ્યા છે. વર્ષ ૨૦૨૦ માં વિશ્વભરમાં ફેફસાંના કેન્સરના ૨૨ લાખ કેસ નોંધાયા હતા અને ૧૮ લાખ મૃત્યુ થયા હતા, જે તેને વિશ્વનું સૌથી જીવલેણ કેન્સર બનાવે છે. ભારતમાં પુરુષોમાં ધૂમ્રપાન આ કેન્સરનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે, પરંતુ મહિલાઓમાં પરિસ્થિતિ તદ્દન જુદી છે. બેંગલુરુના કિડવાઈ મેમોરિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓન્કોલોજીના ડેટા દર્શાવે છે કે મહિલાઓમાં ફેફસાંના કેન્સરનો સરેરાશ વાર્ષિક વય-સમાયોજિત દર (AAR) ૪.૮% ના દરે વધ્યો છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ વૃદ્ધિ માત્ર ૧.૬% રહી છે.

આ આંકડો દર્શાવે છે કે મહિલાઓમાં કેન્સર ફેલાવાની ગતિ પુરુષો કરતાં ત્રણ ગણી વધારે છે. મોટાભાગની ભારતીય મહિલાઓ સીગારેટ પીતી નથી, છતાં તેમના ફેફસાંમાં ગાંઠો જોવા મળી રહી છે. આ પાછળ સેકન્ડહેન્ડ સ્મોક (બીજાના ધૂમ્રપાનનો ધુમાડો શ્વાસમાં જવો), શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણનું જોખમી સ્તર અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બાયોમાસ ઈંધણ (લાકડાં કે છાણાંના ચૂલા) માંથી નીકળતો ધુમાડો કારણભૂત હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ફેફસાંના કોષોમાં અચાનક થતા જનીની મ્યુટેશન અને એસ્બેસ્ટોસ જેવા ઝેરી કણોનો સંપર્ક પણ મહિલાઓને તેનો ભોગ બનાવી રહ્યા છે.

ફેફસાંના કેન્સરમાં લગભગ ૮૫% કેસ નોન-સ્મોલ સેલ લંગ કેન્સર (NSCLC) અને ૧૫% કેસ સ્મોલ સેલ લંગ કેન્સર (SCLC) ના હોય છે. ફેફસાંના કેન્સરની સૌથી મોટી કરુણતા એ છે કે પ્રારંભિક તબક્કામાં તેના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો હોતા નથી. જ્યારે ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ કે છાતીમાં દુખાવો થાય ત્યારે મોટાભાગે રોગ આગળ વધી ચૂક્યો હોય છે. સમગ્ર વિશ્વમાં નિદાન પછી પાંચ વર્ષ સુધી જીવિત રહેવાનો દર માત્ર ૨૦% જેટલો જ છે, જે વહેલા નિદાનની તાતી જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

રક્ષણાત્મક પરિબળો અને સાવચેતીના પગલાં

વિજ્ઞાન દર્શાવે છે કે યોગ્ય જાગૃતિ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા કેન્સરના જોખમને ખાસ્સું ઘટાડી શકાય છે. એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સરના કિસ્સામાં સંયુક્ત ઓરલ ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ (oral contraceptives) એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન બંને પૂરા પાડતી હોવાથી રક્ષણાત્મક સાબિત થઈ છે. સંશોધનો મુજબ ૪ વર્ષ સુધી તેનો ઉપયોગ જોખમમાં ૫૬%, ૮ વર્ષે ૬૭% અને ૧૨ વર્ષના ઉપયોગ પછી ૭૨% સુધીનો ઘટાડો કરે છે, અને આ રક્ષણ દવા બંધ કર્યા પછી પણ ૧૫ વર્ષ સુધી ટકી રહે છે.

આ ઉપરાંત ઓછામાં ઓછું એક બાળક હોવું કેન્સરનું જોખમ ૩૫% ઘટાડે છે, અને ૧૮ મહિનાથી વધુ સમય સુધી સ્તનપાન કરાવવાથી જોખમમાં ૨૩% નો ઘટાડો થાય છે. નિયમિત શારીરિક વ્યાયામ અને શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવાથી એન્ડોમેટ્રિયલ કેન્સરનું જોખમ ૩૮% થી ૪૬% જેટલું ઘટી શકે છે. ફેફસાંના કેન્સરથી બચવા માટે ધુમાડાયુક્ત વાતાવરણથી દૂર રહેવું, ઘરની અંદર સ્વચ્છ રસોઈ ઈંધણનો ઉપયોગ કરવો અને ફેફસાં સંબંધિત કોઈ પણ તકલીફમાં વિલંબ કર્યા વિના તબીબી તપાસ કરાવવી આવશ્યક છે.