ઑસ્ટ્રેલિયામાં કેન ટોડનું ઘાતક આક્રમણ: ૧૯૩૫ની ઐતિહાસિક ભૂલ અને તેને રોકવા કરોડો ડૉલરનો જળ-મોરચો
શેરડીના પાકને જીવાતથી બચાવવા માટે લવાયેલો દક્ષિણ અમેરિકાનો ઝેરી દેડકો આજે ઓસ્ટ્રેલિયાની સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ માટે વિનાશક બન્યો છે; હવે પિલબારાને બચાવવા માટે ૭,૫૦૦ ચોરસ કિલોમીટરમાં રક્ષણાત્મક જળ-અવરોધ ઊભો કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
ઇકોલોજી એટલે કે પરિસ્થિતિવિજ્ઞાનમાં કોઈ એક નવી પ્રજાતિ દાખલ કરતી વખતે માનવીય સમજ કેટલી ટૂંકી સાબિત થઈ શકે છે, તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ ઑસ્ટ્રેલિયાનો કેન ટોડ (Cane toad) છે. વર્ષ ૧૯૩૫માં શેરડીના પાકને નુકસાન પહોંચાડતી શેરડીની જીવાત એટલે કે કેન બીટલ (cane beetle - Dermolepida albohirtum) પર કાબૂ મેળવવા માટે આ વિદેશી દેડકાને ઑસ્ટ્રેલિયા લાવવામાં આવ્યો હતો. આજે લગભગ નવ દાયકા પછી એ જ દેડકો આખા ખંડના વન્યજીવ તંત્ર માટે એક જીવલેણ માથાનો દુખાવો બની ગયો છે. તેના શરીરમાંથી નીકળતું અતિશય ઝેર સ્થાનિક શિકારી પ્રાણીઓનો સફાયો કરી રહ્યું છે અને તે સતત પશ્ચિમ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
આ આક્રમક પ્રજાતિ (invasive species) ના ફેલાવાને ડામવા માટે હવે વૈશ્વિક માઇનિંગ કંપની રિયો ટિન્ટો (Rio Tinto) પશ્ચિમી ઑસ્ટ્રેલિયાના પિલબારા પ્રદેશમાં મોટો મોરચો માંડી રહી છે. કંપનીની જાહેરાત અને બીબીસી હિન્દીના અહેવાલ મુજબ, રિયો ટિન્ટો પર્થની કર્ટિન યુનિવર્સિટી (Curtin University) અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ સાથે મળીને ૨.૮ કરોડ ઑસ્ટ્રેલિયન ડૉલર (આશરે ₹૧૮૫ કરોડ) ખર્ચ કરશે. આ રકમથી પિલબારામાં 'ટોડ કંટ્રોલ ઝોન' સ્થાપિત કરવામાં આવશે, જેથી આ ઝેરી જીવને દક્ષિણ અને પશ્ચિમ દિશા તરફ આગળ વધતો અટકાવી શકાય. પિલબારામાં કંપની લોખંડની અયસ્ક (iron ore) ની ખાણો ચલાવે છે, અને ભૂતકાળમાં આદિવાસી રોક શેલ્ટર્સને નુકસાન પહોંચાડવા બદલ કંપનીએ આકરી ટીકાઓ સહન કરવી પડી હતી, જેના પગલે કંપની હવે સ્થાનિક સમુદાયો અને પર્યાવરણના રક્ષણ માટે પ્રતિબદ્ધ બની છે.
૭,૫૦૦ ચોરસ કિલોમીટરની જળ-નાકાબંધી
ઑસ્ટ્રેલિયાના ન્યાંગુમાર્ટા વોરર્ન (Nyangu-marta Warrarn) આદિવાસી રિઝર્વમાં કાર્યરત રેન્જર રોબર્ટા હન્ટરના જણાવ્યા મુજબ, કેન ટોડ જે પણ વિસ્તારમાં પહોંચે છે ત્યાં જળસ્ત્રોતો અને સ્થાનિક પ્રાણીઓનો નાશ કરી નાખે છે. આ વિનાશને રોકવા માટે વર્ષ ૨૦૨૭થી પાંચ વર્ષનો એક મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ શરૂ થવાનો છે. આ યોજના હેઠળ ગ્રેટ સેન્ડી રણ (Great Sandy Desert) અને હિંદ મહાસાગર વચ્ચે આશરે ૭,૫૦૦ ચોરસ કિલોમીટરના વિશાળ પટ્ટા પર એક સુરક્ષા કવચ ઊભું કરવામાં આવશે, જે કેન ટોડને પાણી સુધી પહોંચતો રોકશે.
કેન ટોડ ઉભયજીવી વર્ગનું પ્રાણી હોવા છતાં સૂકા વાતાવરણમાં પણ લાંબો સમય ટકી રહેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, પરંતુ સૂકા મહિનાઓમાં જીવિત રહેવા માટે તેને દર થોડા દિવસે પાણીની સખત જરૂર પડે છે. જ્યારે કુદરતી જળસ્ત્રોતો સુકાઈ જાય છે, ત્યારે તે પશુપાલન અને ખેતી માટે બનાવેલા કૃત્રિમ તળાવો, બોરવેલ કે પાણીના ટાંકા પર આધાર રાખે છે. આ યોજના અંતર્ગત ખેતી અને પશુપાલનના માનવનિર્મિત જળ સંગ્રહસ્થાનોની આસપાસ ફેન્સિંગ અને અવરોધો ઊભા કરવામાં આવશે, જેથી દેડકા પાણી સુધી ન પહોંચી શકે અને રણની સરહદે જ તરસ્યા મરી જાય.
કર્ટિન યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર બેન ફિલિપ્સના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ વિસ્તારમાં કેન ટોડના પ્રવેશને અટકાવવામાં નહીં આવે, તો આગામી બે દાયકાની અંદર તેઓ પિલબારામાં પહોંચી જશે. ઑસ્ટ્રેલિયા સરકારના આંકડા દર્શાવે છે કે આ દેડકા દર વર્ષે ૪૦ થી ૬૦ કિલોમીટરની ઝડપે પશ્ચિમ તરફ પોતાની સીમા વિસ્તારી રહ્યા છે. પિલબારા પહોંચવાથી ઉત્તરી ક્વોલ (northern quoll - નાનું માંસાહારી સસ્તન પ્રાણી), ગોઆના ગરોળી (goanna lizard) અને ઘોસ્ટ બેટ (ghost bat) જેવી વિશિષ્ટ અને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ નામશેષ થઈ જવાનું ગંભીર જોખમ છે.
કિમી/વર્ષ
કેન ટોડનું જીવવિજ્ઞાન અને ઘાતક ઝેર
વૈજ્ઞાનિક રીતે રાઇનેલા મરીના (Rhinella marina) તરીકે ઓળખાતો આ સાચો ટોડ મૂળભૂત રીતે દક્ષિણ અને મધ્ય અમેરિકાનો વતની છે. અગાઉ તેને બ્યુફો (Bufo) પ્રજાતિમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ વર્ષ ૨૦૦૭માં તેનું નામ બદલીને રાઇનેલા મરીના કરવામાં આવ્યું. તેનું સામાન્ય નામ 'મરીન ટોડ' છે, જોકે તે દરિયામાં રહેતો નથી. કાર્લ લિન્નિયસે ૧૭૫૮માં આલ્બર્ટસ સેબાના એક રેખાચિત્રના આધારે આ ભ્રામક નામ આપ્યું હતું, જેમાં તેને દરિયાઈ અને જમીની બંને વાતાવરણમાં રહેતો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. વાસ્તવમાં તે ઘાસના મેદાનો, જંગલો અને માનવ વસાહતોની આસપાસ ગટરો કે બગીચાઓમાં રહેવાનું વધુ પસંદ કરે છે.
આ દેડકો કદમાં અસાધારણ રીતે મોટો હોય છે. સામાન્ય રીતે પુખ્ત કેન ટોડની લંબાઈ ૧૦ થી ૧૫ સેન્ટીમીટર (૪ થી ૬ ઇંચ) હોય છે, પરંતુ અત્યાર સુધી નોંધાયેલો સૌથી મોટો નમૂનો ૨૪ સેન્ટીમીટર (૯.૪ ઇંચ) લાંબો હતો. માદા ટોડ નર કરતાં કદમાં નોંધપાત્ર રીતે મોટી હોય છે. તેની ચામડી સૂકી, કઠણ અને મસાવાળી હોય છે. રંગમાં તે ભૂખરો, પીળાશ પડતો, લાલ-બદામી કે ઓલિવ બ્રાઉન હોઈ શકે છે. આંખોની પાછળ વિશાળ પેરોટોઇડ ગ્રંથિ (parotoid gland) આવેલી હોય છે. જ્યારે ટોડ ભય અનુભવે છે, ત્યારે આ ગ્રંથિઓમાંથી દૂધ જેવું સફેદ પ્રવાહી ઝરે છે, જેને બ્યુફોટોક્સિન (bufotoxin) કહેવાય છે. આ ઝેર હૃદય અને ચેતાતંત્ર પર હુમલો કરે છે અને મોટાભાગના શિકારી પ્રાણીઓ માટે ઘાતક નીવડે છે.
પ્રજનન ક્ષમતા અને અસામાન્ય અનુકૂલન
કેન ટોડની વસ્તીવિસ્ફોટ પાછળ તેની પ્રજનન શક્તિ મુખ્ય કારણ છે. એક પુખ્ત માદા એક જ વખતમાં ૮,૦૦૦ થી ૨૫,૦૦૦ જેટલાં ઈંડાં મૂકી શકે છે. આ ઈંડાં પાણીમાં જેલી જેવી પારદર્શક શૃંખલા સ્વરૂપે મૂકવામાં આવે છે, જે ૨૦ મીટર (૬૬ ફૂટ) લાંબી હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે ૪૮ કલાકમાં ઈંડાંમાંથી કાળા રંગના નાના ટેડપોલ (tadpole) બહાર આવી જાય છે. ટેડપોલમાંથી પુખ્ત દેડકો બનવામાં ૧૨ થી ૬૦ દિવસ લાગે છે.
ઈંડાં અને ટેડપોલ પણ અતિશય ઝેરી હોય છે. જોકે, રૂપાંતરણ (metamorphosis) પછી જ્યારે તે નાના દેડકા બને છે ત્યારે તેમની ઝેર પેદા કરવાની ક્ષમતા થોડા સમય માટે ઘટી જાય છે, જેના કારણે માત્ર ૦.૫% બચ્ચાં જ પુખ્ત વય સુધી પહોંચી શકે છે. રસપ્રદ બાબત એ છે કે ઑસ્ટ્રેલિયામાં અત્યંત ગીચ વસ્તીને કારણે ટેડપોલ્સમાં ઝડપી ઉત્ક્રાંતિ થઈ છે. અહીંના ટેડપોલ્સ પોતાના જ ભાઈ-ભાંડુઓને ખાઈ જવા એટલે કે નરભક્ષણ (cannibalism) કરવા માટે મૂળ અમેરિકન વસ્તી કરતાં ૩૦ ગણા વધુ આકર્ષાય છે અને ૨.૬ ગણા વધુ વાસ્તવિક હુમલા કરે છે. વધુમાં, મોટા ટેડપોલ્સની હાજરી જોઈને નાના ટેડપોલ્સ પોતાનો વિકાસ ઝડપી બનાવી દે છે.
આ જીવનું તાપમાન સહન કરવાનું સામર્થ્ય પણ અદભુત છે. તે ૧૦ થી ૧૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલા નીચા તાપમાનથી લઈને ૪૦ થી ૪૨ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલી આકરી ગરમીમાં પણ ટકી શકે છે. વધુમાં, પોતાના શરીરનું ૫૨.૬% જેટલું પાણી ગુમાવી દેવા છતાં તે જીવિત રહી શકે છે. આ જ શારીરિક ક્ષમતાઓને લીધે તે ઑસ્ટ્રેલિયાના અત્યંત વિષમ અને અર્ધ-શુષ્ક વાતાવરણમાં પણ કોઈ પણ અડચણ વગર પોતાનો પ્રસાર કરી રહ્યો છે.
| વિશેષતા / લક્ષણ | નોંધાયેલ માપદંડ અથવા મર્યાદા |
|---|---|
| સામાન્ય પુખ્ત લંબાઈ | ૧૦ થી ૧૫ સેન્ટીમીટર (૪ થી ૬ ઇંચ) |
| મહત્તમ નોંધાયેલી લંબાઈ | ૨૪ સેન્ટીમીટર (૯.૪ ઇંચ) |
| એક વખતમાં ઈંડાંની સંખ્યા | ૮,૦૦૦ થી ૨૫,૦૦૦ ઈંડાં |
| ઈંડાંની જેલી શૃંખલાની લંબાઈ | ૨૦ મીટર (૬૬ ફૂટ) સુધી |
| પાણીની અછત સહનશીલતા | શરીરનું ૫૨.૬% પાણી ગુમાવવા છતાં જીવિત |
| તાપમાન સહનશીલતા મર્યાદા | ૧૦–૧૫°C થી ૪૦–૪૨°C |
| જંગલમાં આયુષ્ય | ૧૦ થી ૧૫ વર્ષ (કેદમાં ૩૫ વર્ષ સુધી) |
કેન ટોડનો ખોરાક અને સ્થાનિક શિકારીઓનો અભાવ
મોટાભાગના દેડકા માત્ર હલનચલન કરતા જીવજંતુઓને જોઈને શિકાર કરે છે, પરંતુ કેન ટોડ પોતાની ઉત્તમ દૃષ્ટિ ઉપરાંત સૂંઘવાની તીવ્ર શક્તિથી પણ ખોરાક શોધી શકે છે. તે માત્ર કીડીઓ, ભમરા કે તીતીઘોડા જ નહીં, પરંતુ નાના ઉંદરો, અન્ય દેડકાઓ, સરિસૃપો, પક્ષીઓ, ચામાચીડિયાં અને ઘરનો કચરો કે કૂતરા-બિલાડીનો ખોરાક પણ આરોગી જાય છે.
દક્ષિણ અમેરિકામાં કેન ટોડ સામે લડી શકે તેવા કુદરતી શિકારીઓ મોજૂદ છે, પરંતુ ઑસ્ટ્રેલિયામાં ઉત્ક્રાંતિ પામેલા સ્થાનિક જીવો આ પ્રકારના અતિ-ઝેરી બ્યુફોટોક્સિનથી બિલકુલ અજાણ હતા. જ્યારે સ્થાનિક શિકારી પ્રાણીઓ જેમ કે ક્વોલ કે સાપ તેને સામાન્ય દેડકો સમજીને ગળી જાય છે, ત્યારે મિનિટોમાં તેમના હૃદયના ધબકારા થંભી જાય છે અને મૃત્યુ થાય છે. કુદરતી દુશ્મનોની ગેરહાજરી અને વિપુલ ખોરાકની ઉપલબ્ધતાને કારણે કેન ટોડની સંખ્યા પર કોઈ નિયંત્રણ રહ્યું નથી.
- ભૌગોલિક કવચની પસંદગીગ્રેટ સેન્ડી રણ અને હિંદ મહાસાગર વચ્ચે આવેલા ૭,૫૦૦ ચોરસ કિલોમીટરના પટ્ટાને નિયંત્રણ ક્ષેત્ર તરીકે ચિહ્નિત કરવો.
- કૃત્રિમ જળસ્ત્રોતોની નાકાબંધીપશુપાલન અને સિંચાઈ માટે બનાવાયેલા ડેમ, ટાંકા અને બોરવેલની ફરતે દેડકા-પ્રૂફ અવરોધો ઊભા કરવા.
- સૂકી ઋતુમાં તરસથી નાશકુદરતી પાણી સુકાઈ જાય ત્યારે દેડકાને કૃત્રિમ પાણી ન મળવા દેવું, જેથી દર થોડા દિવસે પાણી મેળવવાની મજબૂરીને કારણે તેઓ નાશ પામે.
- સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું રક્ષણટોડના પ્રવેશને અટકાવીને ઉત્તરી ક્વોલ, ગોઆના ગરોળી અને ઘોસ્ટ બેટ જેવી લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓને ઝેરથી બચાવવી.
માનવ હસ્તક્ષેપમાંથી મળતો કાયમી બોધપાઠ
કેન ટોડની આ કથા દર્શાવે છે કે જ્યારે મનુષ્ય કુદરતી પરિસ્થિતિમાં કોઈ જીવને અવિચારી રીતે દાખલ કરે છે, ત્યારે તેનું પરિણામ કેટલું ભયાનક હોઈ શકે છે. ૧૯૩૫માં જે જીવને એક જંતુનાશક તરીકે આદરપૂર્વક લાવવામાં આવ્યો હતો, તેને જ આજે રોકવા માટે અબજો રૂપિયાનું આંધણ કરવું પડી રહ્યું છે.
૨૦૨૭થી શરૂ થનારી રિયો ટિન્ટો અને કર્ટિન યુનિવર્સિટીની જળ-નાકાબંધી યોજના પિલબારાના અનોખા વન્યજીવન માટે આશાનું છેલ્લું કિરણ છે. જો ગ્રેટ સેન્ડી રણની સરહદે આ આક્રમણને અટકાવવામાં સફળતા મળશે, તો તે વિશ્વભરમાં આક્રમક પ્રજાતિઓના નિયંત્રણ માટે એક નવું મોડેલ પૂરું પાડશે. અન્યથા, ઉત્ક્રાંતિ અને વિજ્ઞાન વચ્ચેની આ લડાઈમાં એક વિદેશી દેડકો પ્રાચીન ખંડની જૈવવિવિધતાને કાયમ માટે ભૂંસી નાખશે.
