૧૩,૬૨૯ ફૂટની ઊંચાઈએ ‘ગજરાજ’નું ઐતિહાસિક ઉતરાણ: ન્યોમા એરબેઝ પર ભારતીય વાયુસેનાની મોટી સિદ્ધિ

ભારતીય વાયુસેના (IAF) એ લદ્દાખના પૂર્વી ક્ષેત્રમાં એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો છે. વાયુસેનાના વિશાળ માલવાહક વિમાન Ilyushin Il-૭૬MD, જેને ભારતમાં ‘ગજરાજ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેણે સમુદ્ર સપાટીથી ૧૩,૬૨૯ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલા ન્યોમા (Nyoma) એરબેઝ પર સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કર્યું છે. ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ થયેલી આ ઘટના માત્ર ભારત માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર માટે પણ એક સીમાચિહ્નરૂપ છે, કારણ કે આ વિમાન માટે વિશ્વમાં આટલી ઊંચાઈ પર કરવામાં આવેલું આ પ્રથમ ઉતરાણ છે. બિઝનેસ લાઇનના અહેવાલ મુજબ, આ સિદ્ધિ ભારતની વ્યૂહાત્મક એરલિફ્ટ (strategic airlift) ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

ન્યોમા એરબેઝ વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) થી માત્ર ૨૫ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આટલી નજીક અને આટલી ઊંચાઈ પર ભારે વિમાનનું ઉતરાણ કરવું એ ચીન સાથેની સરહદ પર ભારતીય દળોની તાકાતમાં મોટો વધારો સૂચવે છે. વાયુસેનાએ આ સિદ્ધિને ‘ઉડ્ડયન ઇતિહાસમાં એક નવી ઊંચાઈ’ તરીકે ગણાવી છે. આ સફળતા પાછળ વિમાનની ટકાઉ ક્ષમતા અને તેના ક્રૂ મેમ્બર્સની અસાધારણ કુશળતા, ચોકસાઈ અને વ્યાવસાયિકતા રહેલી છે. આ અગાઉ લદ્દાખમાં લેહ, કારગિલ અને થોઈસ જેવા એરબેઝ કાર્યરત હતા, જેમાં હવે ન્યોમાનો પણ સમાવેશ થયો છે.

ગજરાજ: રશિયન મૂળનું શક્તિશાળી વિમાન

Ilyushin Il-૭૬ એ રશિયન મૂળનું ચાર એન્જિન ધરાવતું ટર્બોફેન (turbofan) વિમાન છે. ટર્બોફેન એ એક પ્રકારનું જેટ એન્જિન છે જે વધુ કાર્યક્ષમતા અને શક્તિ પ્રદાન કરે છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, આ વિમાનની ડિઝાઈન ૧૯૬૭માં સોવિયત યુનિયનના ઇલ્યુશિન ડિઝાઈન બ્યુરો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ભારે મશીનરી અને સૈન્ય સામાન પહોંચાડવાનો હતો. ભારતીય વાયુસેનામાં આ વિમાન દાયકાઓથી સેવા આપી રહ્યું છે અને તેની મજબૂત બનાવટને કારણે તે પ્રતિકૂળ હવામાનમાં પણ કામ કરવા માટે જાણીતું છે.

આ વિમાનની વિશેષતા એ છે કે તે કાચા રનવે (unpaved runways) પરથી પણ ઉડાન ભરી શકે છે અને ઉતરાણ કરી શકે છે. તેની આ ક્ષમતા તેને લદ્દાખ જેવા પહાડી અને પથરાળ વિસ્તારો માટે આદર્શ બનાવે છે. Il-૭૬MD એ આ વિમાનનું સુધારેલું સૈન્ય સંસ્કરણ છે, જેમાં ‘MD’ નો અર્થ મોડિફાઈડ ડિસ્ટન્સ (Modified Distance) અથવા લાંબા અંતરની ક્ષમતા ધરાવતું વિમાન થાય છે. તે ૪૦ ટન જેટલો ભાર લઈને ૫,૦૦૦ કિલોમીટર સુધીનું અંતર છ કલાકથી ઓછા સમયમાં કાપી શકે છે.

ઊંચાઈ પર ઉતરાણના પડકારો

૧૩,૬૨૯ ફૂટની ઊંચાઈએ હવા પાતળી હોય છે, જે વિમાનના એન્જિન અને તેની લિફ્ટ (lift) એટલે કે હવામાં ટકી રહેવાની ક્ષમતા પર સીધી અસર કરે છે. પાતળી હવામાં એન્જિનને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી, જેના કારણે તેની શક્તિ ઘટી જાય છે. આ ઉપરાંત, વિમાનને રોકવા માટે જરૂરી બ્રેકિંગ અંતર પણ વધી જાય છે. ન્યોમા જેવા હાઈ-એલ્ટિટ્યુડ (high-altitude) એરબેઝ પર ઉતરાણ કરતી વખતે પાયલોટે અત્યંત ચોકસાઈ રાખવી પડે છે, કારણ કે ત્યાં ભૂલને કોઈ અવકાશ હોતો નથી.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, ન્યોમા એરબેઝને ગયા વર્ષે નવેમ્બરમાં જ કાર્યરત કરવામાં આવ્યું હતું. આ એરબેઝ ફાઈટર જેટ્સ, હેલિકોપ્ટર અને હવે ભારે માલવાહક વિમાનોને હેન્ડલ કરવા માટે સક્ષમ છે. કારગિલ એરસ્ટ્રિપ અંદાજે ૧૦,૫૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર છે, જ્યારે ન્યોમા તેનાથી પણ ઘણું ઊંચું છે. વિશ્વનું સૌથી ઊંચું એરફિલ્ડ દૌલત બેગ ઓલ્ડી (Daulat Beg Oldi) છે, જે ૧૬,૭૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. જોકે, Il-૭૬MD જેવા વિશાળ વિમાન માટે ન્યોમા પર ઉતરાણ કરવું એ એક ટેકનિકલ ચમત્કારથી ઓછું નથી.

વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને LAC પર ભારતની પકડ

ન્યોમા એરબેઝનું સ્થાન વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. ચીન સાથેના સરહદી વિવાદોના સંદર્ભમાં, આ એરબેઝ પર ભારે વિમાનોનું ઉતરાણ ભારતને ઝડપી સૈન્ય હિલચાલની સુવિધા આપે છે. જો સરહદ પર કોઈ કટોકટી ઊભી થાય, તો ભારત આ વિમાન દ્વારા ટાંકીઓ, ભારે તોપો અને સેંકડો સૈનિકોને સીધા જ મોરચાની નજીક પહોંચાડી શકે છે. આને સ્ટ્રેટેજિક એરલિફ્ટ (strategic airlift) કહેવામાં આવે છે, જે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં જીત અને હાર વચ્ચેનો તફાવત નક્કી કરી શકે છે.

સંરક્ષણ મંત્રાલય LAC પરના તમામ એરફિલ્ડ્સ અને એડવાન્સ્ડ લેન્ડિંગ ગ્રાઉન્ડ્સ (Advanced Landing Grounds - ALG) ના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સતત વધારો કરી રહ્યું છે. ALG એ સરહદ પાસેની એવી હવાઈ પટ્ટીઓ છે જેનો ઉપયોગ સૈન્ય જરૂરિયાતો માટે કરવામાં આવે છે. ન્યોમામાં થયેલું આ ઉતરાણ દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર નાના વિમાનો કે હેલિકોપ્ટર જ નહીં, પણ સૌથી ભારે વિમાનોને પણ સરહદના છેલ્લા છેડા સુધી લઈ જવા માટે સક્ષમ છે.

વિમાનની ડિઝાઈન અને આધુનિકીકરણ

Il-૭૬ વિમાનની ડિઝાઈન એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે તેના ફ્યુઝલેજ (fuselage) એટલે કે મુખ્ય શરીરમાં વિશાળ જગ્યા મળી રહે. તેના નાકનો ભાગ કાચનો બનેલો હોય છે, જે પાયલોટને નીચેની જમીન જોવામાં મદદ કરે છે. આ ખાસ કરીને પહાડી વિસ્તારોમાં ઉતરાણ કરતી વખતે ઉપયોગી સાબિત થાય છે. વિમાનના પાછળના ભાગમાં લેન્ડિંગ ગિયર (landing gear) ની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે તે ખરબચડી સપાટી પર ઉતરતી વખતે વિમાનને સ્થિરતા આપી શકે.

વિકિપીડિયાના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૧૦થી આ વિમાનના આધુનિક સંસ્કરણો જેમ કે Il-૭૬MD-૯૦A પર કામ શરૂ થયું છે. આ નવા વિમાનોમાં ગ્લાસ કોકપિટ (glass cockpit) હોય છે, જેમાં જૂના એનાલોગ મીટરોને બદલે ડિજિટલ સ્ક્રીનનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત, તેમાં એવિઓનિક્સ (avionics) એટલે કે વિમાનના ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનોને પણ અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા છે. ભારતીય વાયુસેના પણ તેના કાફલાને સતત આધુનિક બનાવી રહી છે જેથી ભવિષ્યના પડકારોનો સામનો કરી શકાય.

ભારતીય વાયુસેનાનો ભવ્ય ઇતિહાસ

ભારતીય વાયુસેનાની સ્થાપના ૮ ઓક્ટોબર ૧૯૩૨ના રોજ થઈ હતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધથી લઈને અત્યાર સુધીના તમામ યુદ્ધોમાં વાયુસેનાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વાયુસેનાનું મુખ્ય મિશન ભારતીય હવાઈ ક્ષેત્રની સુરક્ષા કરવાનું અને સશસ્ત્ર સંઘર્ષ દરમિયાન હવાઈ યુદ્ધનું સંચાલન કરવાનું છે. આ ઉપરાંત, કુદરતી આફતો વખતે નાગરિકોને બચાવવા અને રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાનું કામ પણ વાયુસેના કરે છે.

ન્યોમા ખાતેનું આ ઉતરાણ વાયુસેનાના ‘ગજરાજ’ સ્ક્વોડ્રનની ક્ષમતાનું પ્રમાણ છે. આ વિમાનોએ અગાઉ અફઘાનિસ્તાન જેવા યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં અને સુનામી જેવી કુદરતી આફતો વખતે પણ પોતાની ઉપયોગીતા સાબિત કરી છે. ૧૯૭૯ થી ૧૯૯૧ દરમિયાન સોવિયત-અફઘાન યુદ્ધમાં Il-૭૬ વિમાનોએ ૮૯% સૈનિકો અને ૭૪% માલસામાનની હેરફેર કરી હતી, જે તેની વિશ્વસનીયતા દર્શાવે છે.

ભવિષ્યની દિશા

ન્યોમા એરબેઝ પર Il-૭૬MDનું ઉતરાણ એ માત્ર એક પ્રયોગ નથી, પરંતુ ભારતની બદલાતી સંરક્ષણ નીતિનો એક ભાગ છે. સરહદ પર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરીને ભારત પડોશી દેશોને સ્પષ્ટ સંદેશ આપી રહ્યું છે. આવનારા સમયમાં, આ એરબેઝ પરથી નિયમિત ફ્લાઈટ્સ શરૂ થવાની શક્યતા છે, જે લદ્દાખના આ દુર્ગમ વિસ્તારમાં સૈન્ય અને નાગરિક બંને પ્રકારની જરૂરિયાતો પૂરી કરશે. વાયુસેનાના આ ‘ગજરાજ’ની ગર્જના હવે હિમાલયની ટોચ પર વધુ પ્રબળ બની છે.