અવકાશમાં રશિયન સૈન્ય સેટેલાઇટ્સના ખતરનાક દાવપેચ: વ્યાપારી ઉપગ્રહો પર તોળાતું નવું જોખમ

અવકાશ હવે માત્ર સંશોધનનું કેન્દ્ર નથી રહ્યું, પરંતુ તે યુદ્ધનું નવું મેદાન બની રહ્યું હોય તેવું લાગે છે. તાજેતરમાં ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના મધ્યમાં બનેલી એક ઘટનાએ વૈશ્વિક સુરક્ષા નિષ્ણાતોની ઊંઘ ઉડાવી દીધી છે. રશિયાના એક સૈન્ય ઉપગ્રહ, કોસ્મોસ ૨૬૧૨ (Cosmos 2612) એ પશ્ચિમી દેશોના એક વ્યાપારી ઉપગ્રહની અત્યંત નજીક જઈને જોખમી દાવપેચ કર્યા હોવાનું બહાર આવ્યું છે. આ ઘટના માત્ર એક અકસ્માત નહોતી, પરંતુ તે અવકાશમાં હુમલો કરવાની પૂર્વતૈયારી અથવા રિહર્સલ હોઈ શકે છે તેવી આશંકા લશ્કરી નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

જાપાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકાના અન્ડર સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ થોમસ ડિનાન્નોએ સોશિયલ મીડિયા પર આ બાબતે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે રશિયાનો આ ઉપગ્રહ જાણીજોઈને વ્યાપારી ઉપગ્રહની અત્યંત નજીક જઈ રહ્યો હતો, જે 'ઓન-ઓર્બિટ વેપન્સ ઓપરેશન્સ' (on-orbit weapons operations) એટલે કે ભ્રમણકક્ષામાં રહીને શસ્ત્રોના સંચાલન જેવી પ્રવૃત્તિ છે. જે ઉપગ્રહને નિશાન બનાવવામાં આવ્યો હતો તેનું નામ એક્સ ૩૬ (X36) છે, જે ફિનલેન્ડની કંપની આઈસીઈવાયઈ (ICEYE) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આ કંપની પશ્ચિમી સરકારો અને ખાસ કરીને યુક્રેનને રડાર ઇમેજરી (radar imagery) એટલે કે રડાર દ્વારા મેળવેલી તસવીરો પૂરી પાડે છે.

આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિને ટેકનિકલ ભાષામાં 'ક્લોઝ-પ્રોક્સિમિટી મેન્યુવર્સ' (close-proximity maneuvers) કહેવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે એક ઉપગ્રહ બીજા ઉપગ્રહની એટલી નજીક જાય છે કે તે તેને નુકસાન પહોંચાડી શકે અથવા તેની જાસૂસી કરી શકે. આઈસીઈવાયઈના ઉપગ્રહો લો અર્થ ઓર્બિટ (low Earth orbit) એટલે કે પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષામાં કાર્યરત છે, જ્યાં સામાન્ય રીતે સેંકડો વ્યાપારી ઉપગ્રહો ફરે છે. નિષ્ણાતોના મતે, રશિયન સૈન્ય ક્રાફ્ટ દ્વારા વ્યાપારી ઉપગ્રહની આટલી નજીક જવાની આ અત્યાર સુધીની સૌથી નજીકની ઘટનાઓમાંની એક છે.

અવકાશ યુદ્ધ (space warfare) એ કોઈ નવી કલ્પના નથી, પરંતુ તેના સ્વરૂપો બદલાઈ રહ્યા છે. વિકિપીડિયાના ડેટા મુજબ, ૧૯૬૭ની આઉટર સ્પેસ ટ્રીટી (Outer Space Treaty) અવકાશમાં પરમાણુ શસ્ત્રો રાખવાની મનાઈ કરે છે, પરંતુ તે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાના સૈન્ય ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકતી નથી. શીત યુદ્ધ (Cold War) ના સમયથી જ અમેરિકા અને સોવિયેત યુનિયન અવકાશમાં પોતાની તાકાત વધારવા માટે પ્રયત્નશીલ રહ્યા છે. ૧૯૫૦ના દાયકામાં સ્પુતનિક ૧ (Sputnik 1) ના લોન્ચિંગ સાથે શરૂ થયેલી આ સ્પર્ધા હવે સેટેલાઇટ્સને તોડી પાડવા અથવા તેમને નિષ્ક્રિય કરવા સુધી પહોંચી ગઈ છે.

રશિયાની અવકાશ પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન રોસકોસમોસ (Roscosmos) નામની સરકારી કોર્પોરેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. રોસકોસમોસનો ઇતિહાસ સોવિયેત યુનિયનના વિસર્જન પછીના સંઘર્ષોથી ભરેલો છે. ૧૯૯૨માં રશિયન સ્પેસ એજન્સી તરીકે સ્થપાયેલી આ સંસ્થા ૨૦૧૫માં એક કોર્પોરેશનમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી. રોસકોસમોસના અહેવાલો દર્શાવે છે કે તેઓ સોયુઝ (Soyuz) અને પ્રોટોન (Proton) જેવા શક્તિશાળી રોકેટનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, ૨૦૨૨માં યુક્રેન પરના આક્રમણ પછી રશિયા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એકલું પડી ગયું છે, જેના કારણે તેની અવકાશ એજન્સીએ પશ્ચિમી દેશો સાથેનો સહયોગ લગભગ સમાપ્ત કરી દીધો છે.

અવકાશમાં થતા હુમલાઓને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: ગ્રાઉન્ડ-ટુ-સ્પેસ (ground-to-space), સ્પેસ-ટુ-સ્પેસ (space-to-space) અને સ્પેસ-ટુ-ગ્રાઉન્ડ (space-to-ground). રશિયાની તાજેતરની હિલચાલ સ્પેસ-ટુ-સ્પેસ શ્રેણીમાં આવે છે, જ્યાં એક ઉપગ્રહ બીજા ઉપગ્રહ પર હુમલો કરે છે. આ માટે 'કો-ઓર્બિટલ વેપન્સ' (co-orbital weapons) નો ઉપયોગ થાય છે, જે લક્ષ્ય ઉપગ્રહની સમાન ભ્રમણકક્ષામાં રહીને તેની નજીક પહોંચે છે અને તેને ભૌતિક રીતે અથડાઈને અથવા લેસર જેવા શસ્ત્રોથી નષ્ટ કરી શકે છે.

આ પ્રક્રિયા કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવા માટે એક સાદું ઉદાહરણ લઈએ. ધારો કે હાઈવે પર બે કાર જઈ રહી છે. એક કાર એ વ્યાપારી ઉપગ્રહ છે જે શાંતિથી પોતાનું કામ કરે છે, જ્યારે બીજી કાર સૈન્ય ઉપગ્રહ છે. સૈન્ય ઉપગ્રહ ધીમે ધીમે પોતાની ગતિ અને દિશા બદલીને વ્યાપારી કારની એકદમ પાછળ અથવા બાજુમાં આવી જાય છે. આ સ્થિતિમાં તે ગમે ત્યારે વળાંક લઈને પેલી કારને ટક્કર મારી શકે છે અથવા તેના કાચ પર કાળો રંગ છાંટીને તેને અંધ કરી શકે છે. અવકાશમાં આ જ કામ અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વક કરવામાં આવે છે.

ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, ચાર દેશોએ એન્ટી-સેટેલાઇટ (anti-satellite) મિસાઇલનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું છે: અમેરિકા, રશિયા, ચીન અને ભારત. ભારતે ૨૦૧૯માં 'મિશન શક્તિ' (Mission Shakti) અંતર્ગત લો અર્થ ઓર્બિટમાં રહેલા એક ઉપગ્રહને તોડી પાડીને પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી હતી. રશિયાએ ૨૦૨૧માં એ-૨૩૫ (A-235) મિસાઇલ દ્વારા આવું જ પરીક્ષણ કર્યું હતું. જોકે, મિસાઇલ દ્વારા ઉપગ્રહને તોડવાથી અવકાશમાં હજારો ટુકડાઓનો કચરો (space debris) પેદા થાય છે, જે અન્ય ઉપગ્રહો માટે જોખમી બને છે. તેથી જ હવે દેશો 'સોફ્ટ કિલ' (soft kill) પદ્ધતિઓ તરફ વળી રહ્યા છે, જેમાં ઉપગ્રહને તોડવાને બદલે તેને નિષ્ક્રિય કરવામાં આવે છે.

અમેરિકાએ પણ આ દિશામાં મોટા પગલાં લીધા છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં યુ.એસ. સ્પેસ ફોર્સ (U.S. Space Force) ના સેક્રેટરી ટ્રોય મેઇન્કે જાહેરાત કરી હતી કે અમેરિકાએ 'ઓન-ઓર્બિટ સ્પેસ કંટ્રોલ વેપન્સ' (on-orbit space control weapons) તૈનાત કરી દીધા છે. આ શસ્ત્રો દુશ્મન દેશોના હુમલાખોર ઉપગ્રહો સામે રક્ષણ આપવા માટે સક્ષમ છે. આનો અર્થ એ થયો કે હવે અવકાશમાં માત્ર જાસૂસી જ નહીં, પરંતુ સક્રિય સંરક્ષણ અને આક્રમણની તૈયારીઓ પણ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે.

સામાન્ય લોકો માટે આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? આજે આપણી બેંકિંગ સિસ્ટમ, જીપીએસ (GPS) નેવિગેશન, હવામાનની આગાહી અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓ મોટાભાગે સેટેલાઇટ્સ પર નિર્ભર છે. જો રશિયા જેવા દેશો વ્યાપારી ઉપગ્રહોને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કરે, તો વૈશ્વિક સંચાર વ્યવસ્થા ખોરવાઈ શકે છે. ખાસ કરીને સ્ટારલિંક (Starlink) જેવા ઉપગ્રહોએ યુક્રેન યુદ્ધમાં જે ભૂમિકા ભજવી છે, તેનાથી રશિયા નારાજ છે અને તેણે અગાઉ પણ આવા ઉપગ્રહોને તોડી પાડવાની ધમકી આપી છે.

ભારત માટે પણ આ ચિંતાનો વિષય છે. ભારત પાસે પોતાના અનેક મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી અને સૈન્ય ઉપગ્રહો છે. જો અવકાશમાં આ પ્રકારની અસ્થિરતા વધે, તો ભારતે પણ પોતાની 'સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ' (space situational awareness) એટલે કે અવકાશમાં કયો પદાર્થ ક્યાં છે તેની જાણકારી રાખવાની ક્ષમતા વધારવી પડશે. હાલમાં અવકાશમાં કયા દેશનો ઉપગ્રહ શું કરી રહ્યો છે તેની ચોક્કસ માહિતી મેળવવી મુશ્કેલ છે, કારણ કે મોટાભાગના દેશો પોતાની સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ ગુપ્ત રાખે છે.

ભવિષ્યમાં અવકાશ કાયદાઓમાં ફેરફારની જરૂરિયાત ઊભી થશે. અત્યાર સુધીના કાયદાઓ અવકાશના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ પર ભાર મૂકે છે, પરંતુ રશિયાની તાજેતરની હિલચાલ દર્શાવે છે કે આ નિયમો હવે પૂરતા નથી. શું કોઈ દેશનો સૈન્ય ઉપગ્રહ બીજા દેશના વ્યાપારી ઉપગ્રહની આટલી નજીક જઈ શકે? શું આને યુદ્ધની શરૂઆત ગણવી જોઈએ? આ એવા પ્રશ્નો છે જેના જવાબો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે વહેલી તકે શોધવા પડશે. જો આમ નહીં થાય, તો પૃથ્વી પરના યુદ્ધો હવે અવકાશમાં પણ લડાશે, જેની કિંમત આખી માનવજાતે ચૂકવવી પડી શકે છે.