INS Vikrant પર Rafale-M નું સફળ ઉતરાણ: ભારતીય નૌકાદળની દરિયાઈ શક્તિમાં નવા યુગનો પ્રારંભ

ભારતીય નૌકાદળના ઇતિહાસમાં ૨૯ ઓક્ટોબરનો દિવસ એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના તરીકે નોંધાઈ ગયો છે. આ દિવસે ભારતના ગૌરવ સમાન સ્વદેશી વિમાનવાહક જહાજ (aircraft carrier) INS Vikrant પર ફ્રેન્ચ બનાવટના ફાઈટર જેટ Rafale-M (Marine) એ સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કર્યું હતું. આ ઉતરાણ માત્ર એક પ્રક્રિયા નહોતી, પરંતુ તે ભારતની દરિયાઈ સરહદોની સુરક્ષા માટે એક અત્યંત શક્તિશાળી જોડાણની શરૂઆત હતી. કેપ્ટન અશોક રાવ, જેઓ INS Vikrant ના કમાન્ડિંગ ઓફિસર છે, તેમના નેતૃત્વ હેઠળ આ જટિલ કામગીરી પાર પાડવામાં આવી હતી. આ સફળતા સાથે જ ભારતીય નૌકાદળ હવે અત્યાધુનિક ફ્રેન્ચ ટેકનોલોજી અને ભારતીય એન્જિનિયરિંગના સમન્વય સાથે સમુદ્રમાં પોતાની ધાક જમાવવા તૈયાર છે.

Livemint ના અહેવાલ મુજબ, Rafale-M એ તેના પ્રથમ પ્રયાસમાં જ INS Vikrant ના ડેક પર સુરક્ષિત ઉતરાણ કર્યું હતું. આ પરીક્ષણ એટલા માટે મહત્વનું છે કારણ કે વિમાનવાહક જહાજ પર ઉતરાણ કરવું એ જમીન પરના રનવે પર ઉતરાણ કરવા કરતા અનેકગણું મુશ્કેલ હોય છે. સમુદ્રના મોજાં પર સતત હલતું જહાજ અને મર્યાદિત લંબાઈનો રનવે પાયલોટની કુશળતા અને વિમાનની ટેકનોલોજીની આકરી કસોટી કરે છે. આ સફળ લેન્ડિંગ એ સાબિત કરે છે કે Rafale-M અને INS Vikrant એકબીજા સાથે કામ કરવા માટે સંપૂર્ણ રીતે સક્ષમ છે. નૌકાદળ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા વિડિયોમાં આ ઐતિહાસિક ક્ષણને કેદ કરવામાં આવી છે, જે ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રની વધતી જતી તાકાતનું પ્રતીક છે.

આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટની પૃષ્ઠભૂમિ તપાસીએ તો, INS Vikrant એ ભારતનું ચોથું વિમાનવાહક જહાજ છે અને સંપૂર્ણપણે દેશમાં જ નિર્મિત પ્રથમ જહાજ છે. વિકિપીડિયાના ડેટા અનુસાર, આ જહાજનું નિર્માણ કોચીન શિપયાર્ડ લિમિટેડ (CSL) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. 'વિક્રાંત' નામ સંસ્કૃત શબ્દ પરથી લેવામાં આવ્યું છે જેનો અર્થ 'સાહસી' થાય છે. આ જહાજનું સૂત્ર 'જયેમ સમ યુધિસ્પૃધઃ' છે, જેનો અર્થ થાય છે કે 'જેઓ મને પડકારવાની હિંમત કરે છે તેમને હું હરાવીશ'. આ જહાજની ડિઝાઇનનું કામ ૧૯૯૯ માં શરૂ થયું હતું અને ૨૦૦૯ માં તેની પાયાની કામગીરી (keel laying) શરૂ કરવામાં આવી હતી. ૨૦૨૨ માં તેને નૌકાદળમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું, અને ત્યારથી તે ભારતની દરિયાઈ શક્તિનું કેન્દ્રબિંદુ રહ્યું છે.

Rafale-M એટલે કે રાફેલ મરીન એ ફ્રેન્ચ એરોસ્પેસ કંપની Dassault Aviation દ્વારા બનાવવામાં આવેલું રાફેલ ફાઈટર જેટનું નૌકાદળ સંસ્કરણ છે. ભારત સરકારે એપ્રિલ ૨૦૨૫ માં ફ્રાન્સ સાથે ૨૬ Rafale-M જેટ ખરીદવા માટે આશરે ₹૬૩,૦૦૦ કરોડનો સંરક્ષણ કરાર કર્યો છે. આ પેકેજમાં ૨૨ સિંગલ-સીટ (એક પાયલોટ વાળા) ફાઈટર એરક્રાફ્ટ અને ૪ ટ્વિન-સીટ (બે પાયલોટ વાળા) ટ્રેનર એરક્રાફ્ટનો સમાવેશ થાય છે. આ કરારમાં માત્ર વિમાનો જ નહીં, પરંતુ પાયલોટની તાલીમ, ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર (flight simulator - ઉડાનનો અનુભવ કરાવતું મશીન), અત્યાધુનિક હથિયારો અને લાંબા ગાળાના જાળવણી સપોર્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ વિમાનોની ડિલિવરી ૨૦૨૮ ના અંતમાં અથવા ૨૦૨૯ ની શરૂઆતમાં શરૂ થવાની ધારણા છે.

તકનીકી દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, Rafale-M ને ખાસ કરીને એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી ઓપરેટ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. સામાન્ય જમીન આધારિત ફાઈટર જેટની સરખામણીમાં, કેરિયર-આધારિત વિમાનોએ ઉતરાણ વખતે આવતા ભારે આંચકા સહન કરવા પડે છે. INS Vikrant પર લેન્ડિંગ માટે સ્ટોબાર (STOBAR - Short Take-Off But Arrested Recovery) પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિમાં વિમાન ટૂંકા રનવે પરથી ટેક-ઓફ કરે છે અને ઉતરાણ વખતે જહાજના ડેક પર રહેલા મજબૂત વાયરોમાં વિમાનનો હૂક ફસાઈ જાય છે, જે તેને સેકન્ડોમાં જ રોકી દે છે. Rafale-M ના પરીક્ષણો આ જ પ્રક્રિયાની ચોકસાઈ તપાસવા માટે કરવામાં આવી રહ્યા છે, જેથી યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં કોઈ પણ ભૂલને અવકાશ ન રહે.

INS Vikrant ની વિશાળતાનો અંદાજ તેના આંકડાઓ પરથી લગાવી શકાય છે. આ જહાજ ૨૬૨ મીટર લાંબુ છે અને તેની ટોચની ઝડપ ૨૮ નોટ્સ (આશરે ૫૨ કિમી/કલાક) છે. તે એકવાર ઇંધણ ભર્યા પછી ૭,૫૦૦ નોટિકલ માઇલ (આશરે ૧૩,૯૦૦ કિમી) સુધીની મુસાફરી કરી શકે છે. આ જહાજમાં ૨,૩૦૦ જેટલા કમ્પાર્ટમેન્ટ (ઓરડાઓ) છે અને તેમાં ૧,૭૦૦ નાવિકો રહી શકે છે. આટલું જ નહીં, તેમાં એક આધુનિક હોસ્પિટલ કોમ્પ્લેક્સ અને મહિલા અધિકારીઓ માટે અલગ કેબિનની પણ વ્યવસ્થા છે. આ જહાજને ચલાવવા માટે ચાર General Electric LM2500 ગેસ ટર્બાઇનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે તેને સમુદ્રમાં પ્રચંડ શક્તિ પૂરી પાડે છે.

Rafale-M ના આગમનથી ભારતીય નૌકાદળની મલ્ટીરોલ (multirole - બહુહેતુક) ક્ષમતામાં અનેકગણો વધારો થશે. આ વિમાન માત્ર હવાઈ સંરક્ષણ (air defence) જ નહીં, પરંતુ દરિયાઈ હુમલા (maritime strike), રિકોનિસન્સ (reconnaissance - જાસૂસી અથવા નિરીક્ષણ) અને જમીન પરના લક્ષ્યો પર હુમલો કરવા માટે પણ સક્ષમ છે. નૌકાદળના કાફલાના રક્ષણ માટે આ વિમાનો એક સુરક્ષા કવચ તરીકે કામ કરશે. ભારત પાસે અત્યારે બે સક્રિય વિમાનવાહક જહાજો છે: INS Vikrant અને INS Vikramaditya. Rafale-M આ બંને જહાજો પરથી ઓપરેટ કરી શકશે, જે ભારતની વ્યૂહાત્મક પહોંચને હિંદ મહાસાગર અને તેની બહાર સુધી વિસ્તૃત કરશે.

ભારતની 'આત્મનિર્ભર ભારત' પહેલ હેઠળ, આ કરારમાં ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર (technology transfer) ની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં ભારતીય બનાવટના હથિયારોને Rafale-M સાથે જોડવાનું સરળ બનશે. આનાથી ભારતની સંરક્ષણ ક્ષેત્રે વિદેશી નિર્ભરતા ઘટશે અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન મળશે. PIB ના અહેવાલ મુજબ, આ પ્રોજેક્ટનો કુલ ખર્ચ આશરે ₹૨૩,૦૦૦ કરોડ (નિર્માણ ખર્ચ) રહ્યો છે, જે ભારતની એન્જિનિયરિંગ ક્ષમતાનું પ્રમાણ છે. Rafale-M ના સફળ પરીક્ષણ બાદ હવે નૌકાદળ આ વિમાનોને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત કરવાની પ્રક્રિયામાં આગળ વધશે.

અંતે, Rafale-M અને INS Vikrant નું આ મિલન માત્ર બે મશીનોનું જોડાણ નથી, પરંતુ તે ભારતની વધતી જતી સૈન્ય તાકાત અને આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવાની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન છે. ૨૦૨૮-૨૯ માં જ્યારે આ વિમાનોનો સંપૂર્ણ કાફલો ભારતમાં આવશે, ત્યારે ભારતીય નૌકાદળ વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી નૌકાદળમાંની એક તરીકે ઉભરી આવશે. સમુદ્રમાં શાંતિ જાળવવા અને દુશ્મનોને જડબાતોડ જવાબ આપવા માટે આ જોડી આવનારા દાયકાઓ સુધી ભારતની રક્ષક બની રહેશે. આ સફળતા ભારતના સંરક્ષણ વૈજ્ઞાનિકો, એન્જિનિયરો અને નૌકાદળના જવાનોની મહેનતનું પરિણામ છે, જે આવતીકાલના સુરક્ષિત ભારતનો પાયો નાખે છે.